Գրականությունը համամարդկային արժեք է և մեծ է այն գրականությունը, որը արտահայտում է համամարդկային գաղափարներ: Գրականության նյութ դարձած ցանկացած թեմա կարող է կրել վերը նշված արժանիքները` պարզապես ճիշտ մոտեցում ու աշխարհայացք է անհրաժեշտ:

Ազգամիջյան հակամարտությունների արտացոլումը գրականության մեջ նոր երևույթ չէ և այս թեմային ևս անհրաժեշտ է համամարդկային արժեքների վերհանում, բայց այն, ինչ այսօր կատարվում է ադրբեջանական գրականության մեջ, կարելի է բարբարոսական անվանել:

Եթե այսօր այդ բարբարոսությունը դրսևորվում է ադրբեջանական գրականության ներքին տիրույթում, ինչը վկայում է նաև այդ հասարակության բարոյալքվածության մասին, ապա 20-րդ դարում Ադրբեջանը իշխանական մակարդակով ոտնձգություն էր կատարում հարևան ժողովուրդների և աղվանների գրականության նկատմամբ: Այդ մոտեցմամբ Ադրբեջանը փորձում էր յուրացնել նաև Դաշտային Արցախում ապրած անգամ` հայ միջնադարյան մատենագիրներ Դավթակ Քերթողին, Մովսես Կաղանկատվացուն, Մխիթար Գոշին:

20-րդ դարում միջնադարյան գրականություն մոգոնող ադրբեջանցիների այսօրվա հայացքներից չպետք է պայծառացումներ սպասել, մանավանդ որ` այդ գրականությունը նույն 20-րդ դարում մշտապես եղել է ստվերում: Նախորդ դարի ադրբեջանցի ամենաներկայանալի բանաստեղծ Սամեդ Վուրղունը ցմահ մնաց Հովհաննես Թումանյանի և Եղիշե Չարենցի գրական ազդեցության ոլորտում և երբեք չկարողացավ սեփական դեմքը գտնել` հայ գրողների ստեղծագործությունը ծառայեցնելով որպես դասագիրք:

Խորհրդային շրջանում Հայաստանի գրողների միությունում պատսպարված սակավաթիվ ադրբեջանցի գրողները, որոնց ընդունում էին սոսկ չխախտելով «ժողովուրների բարեկամության» գաղափարը, ուսումնասիրություններ էին գրում, որտեղ համեմատության մեջ էին դնում հայ և ադրբեջանցի գրողներին կամ գրական երևույթները (Մահառամ Բայրամով «Ջ. Մամեդկուլիզադեն և Շիրվանզադեն», 1966,  «Ա. Շիրվանզադեն և Ադրբեջանը», 1970, Աքպեր Երևանլի «Ջալիլ Մամեդկուլիզադեն և հայ ժողովուրդը», 1966, «Խաթաբալա» շաբաթաթերթը և Ադրբեջանը», 1974, և այլն), ինչը սեփականը նշանավորելու միտում ուներ:  Ի դեպ` Աքպեր Երևանլիի իսկական անուն-ազգանունը Աքպեր Յանուս օղլի Սուլեյմանով է և Երևանում ծնված լինելու պատճառով ընտրել է Երևանլի գրական անունը, եթե նման մոտեցմամբ հայ գրողը գրական կեղծանուն ընտրեր, ապա վաղուց ադրբեջանցիները նրան սեփականացրած կլինեին, սակայն մենք Երևանլիների կարիքը չունենք և այն թող հավերժ վառ մնա ադրբեջանական պառնասում:

«Ժողովուրդների բարեկամության» հովերով ստեղծված, ավելի հաճախ, շինծու գրականությանն անմիջապես հաջորդեց արցախյան պատերազմի տարիներին ստեղծվածը: Խոստովանենք` ղարաբաղյան հակամարտությունը մեր գրականության առաջնային թեմաներից չդարձավ և, ընդհանրապես, ադրբեջանցու կերպարներ մեր գրականության մեջ շատ քիչ են հանդիպում: Արդի հայ գեղարվեստական գրականության մեջ նման կերպարներ ստեղծել են միայն Լևոն Խեչոյանն ու Հովհաննես Երանյանը, սակայն հայ հեղինակների արձակում ադրբեջանցիներին նվաստացնելու ոչ մի միտում չկա: Այլ է դրությունն ադրբեջանական գրականության մեջ, որտեղ «հայ»-ն արդեն ձեռք է բերում գրականագիտական տերմինի նշանակություն և հոմանիշ դառնում «բացասական կերպարին»: Ադրբեջանական գրականության մեջ շարունակվում են «Հեյդար Ալիև» հիմնադրամի գումարներով մոգոնվող «պատմական» երկերի մոտիվները, որոնք հնարավոր կեղծարարությամբ փորձում են սևացնել հայի ինքնությունն ու պատմությունը: Նկատենք նաև, որ ադրբեջանական գրականության այս կաղապարվածությունն ու սահմանափակվածությունը երբեմն «ճեղքեր» է տալիս և ստեղծվում են նաև հայի դրական կերպարներ, սակայն նման գրականությունն էլ մի այլ առվով է ջուր հանդիսանում հայատայցության համընդհանուր քարոզին: Խոսքը, մասնավորապես, վերաբերում է տարեսկզբին տպագրված Ալեքպեր Ալիևի «Արտուշ և Զաուր» վեպին, որը պատմում է հայ և ադրբեջանցի համասեռամոլների «սիրո» և դժբախտ ճակատագրի մասին: Այս վեպով լավագույնս երևում է Ադրբեջանի հակահայ քարոզի անբարոյական կողմերը, ինչը նաև բարոյազրկված հասարակության հետևանք է, այդ է վկայում նաև այն, որ այս վեպը ընթացիկ տարում ամենափնտրվածն ու վաճառվածն է Բաքվում:

Զավեշտալի է նաև ադրբեջանական ԶԼՄ-ների կողմից տարվող այն քարոզը, թե իբր Անդրկովկասում ադրբեջանական գրականությունը լավագույնն է և գերիշխող դիրք է գրավում: Ադրբեջանցիներն, ի դեպ, համեմատության համար վկայակոչում են այնպիսի  հայ «հեղինակների», որոնք անգամ անծանոթ են մեր գրական շրջանակներին, և երբ փորձում ես գտնել նման անուն-ազգանունով հայ «գրողների», ապա հանդիպում ես գրական հավակնություններ չունեցող, պարզապես, այս կամ այն սոցիալական կայքերում իրենց անմեղ ու սիրողական ստեղծագործությունները զետեղած մարդկանց, որոնք չեն էլ պատկերացրել, որ երբևէ` որպես գրող, արժանանալու են ադրբեջանական գրաքննության ուշադրությանը:

Լավագույն դեպքում հայ գեղարվեստական գրականությունը ներկայացնում են Զորի Բալայանով` անգամ չտարբերակելով, որ Զորի Բալայանը հրապարակախոս է, և նրա գրքերը փաստավավերագրական ակնարկներ են: Գրականության ժանրերը չտարբերակող մարդիկ Բաքվից  բարձրաձայնում են ադրբեջանական գրականության առաջնայնության մասին, իսկ նմաններից բարեխղճություն պահանջելը` պարզապես մեղք է:

Բակուր Կարապետյանը մի քանի տարի առաջ նախանձախնդիր եղավ հայ և ադրբեջանական գրականությունների համար նախատեսված միասնական կայքէջ ստեղծել, որը կօգներ ավելի լավ ճանաչել միմյանց գրականությունը: Այս նախաձեռնությունը կյանքի կոչելու համար անգամ նամակ հղվեց Իլհամ Ալիևին, որը սակայն անարձագանք մնաց:  Անարձագանք մնաց, որովհետև ադրբեջանցիների համար ավելի հեշտ է վերլուծել ու քննադատության ենթարկել սոցիալական կայքերում հայտնված ոտանավորները, որոնք գոնե իրենց պարզությամբ ու մաքուր զգացմունքներով հաստատ գերազանցում են Ալեքպեր Ալիևի ժանտահոտ վեպերին, քան առնչվել լուրջ գրականության հետ, որը կմերկացներ ծանծաղամտությունը:

Աշոտ Գաբրիելյան

Թեգեր` «Հեյդար Ալիև» հիմնադրամ, Ազգամիջյան հակամարտություն, Արցախ, գրականություն, հայ միջնադարյան մատենագիրներ