Հարցազրույց պատմական գիտությունների թեկնածու, ԳԱԱ-ի Արևելագիտության ինստիտուտի Քրիստոնեա Արևելք բաժնի վարիչ, ԼՂՀ Քաշաթաղի շրջանի վաչակազմի ղեկավար Ալեքսան ՀԱԿՈԲՅԱՆԻ  հետ

–  Ղարաբաղյան հակամարտության   քաղաքական կարգավորումը հնարավո՞ր է առանց իրավական փաստարկների առկայության:

-Ղարաբաղի հիմնահարցի լուծումն առանց իրավական փաստարկների օգտագործման, կլինի կամային կամ բռնի լուծում, որը ձեռնտու չէ ոչ հայ, և ոչ էլ ադրբեջանցի ժողովուրդներին: Երբ ոշկհասունանա իրավական ճանապարհով խնդրի լուծման պահը, այդ ժամանակ նման փաստարկները  կքննարկվեն և կդրվեն կարգավորման փաստաթղթի հիմքում:

– Մինսկի խումբն իր վրա է վերցրել հակամարտության շուրջ տարվող բանակցային գործընթացը, սակայն մինչ օրս  չի խոսել հիմնախնդրի իրավական փաթեթից, նրանք հրաժարվո՞ւմ են խնդրի իրավական լուծումից, թե՞…

– Մինսկի խումբը, վերջնականապես, չի հրաժարվում, բայց փորձում է առաջնային համարել մեկ ուրիշ մոտեցում` ոչ թե իրավական փաստարկների քննարկումը, այլ գտնել խնդրի լուծման այնպիսի տարբերակ, որը գործնականում ավելի դյուրին կլինի իրականացնել:    Մինսկի խումբը գտնում է, որ հարցի իրավական լուծումը խնդրահարույց է, քանի որ ՀՀ-ն ու ԼՂՀ-ն այդ հարցերում Ադրբեջանի հետ համաձայնության չեն եկել:    Կան համակարգային` միմյանց հակասող մոտեցումներ, որոնց մեջ ներառված են` և իրավական փաստարկները, և երկու պետությունների սեփական շահերից բխող ձգտումները: Բանակցող  կողմերը կարող են կամ համաձայնել դրանց լուծմանը,  կարող են և չհամաձայնել: Չհամաձայնությունը կհանգեցնի պատերազմական իրավիճակի: Սակայն նման իրավիճակից խուսափելու նպատակով, Մինսկի խումբը փորձում է գտնել ավելի իրատեսական  մեթոդներ, ուր հաշվի են առնվելու նաև իրավական փաստերը: Այսօր   մշակվում և առաջարկվում են փոխզիջումային տարբերակներ, որոնք գուցեև ընդունելի լինեն բանակցող կողմերի համար:

–   Ի՞նչ ասել է փոխզիջում. Ադրբեջանն ինքն է օկուպացրել որոշ հայկական տարածքներ և զիջելու հերթն իրենն է:

–   Երկու կողմից  էլ կարող են լինել փոխզիջումներ. օրինակ, Ադրբեջանը     պնդում է ազատագրված տարածքների վերադարձի մասին, բայց  չպահանջելը կհամարվի զիջում Ադրբեջանի կողմից,  Հայաստանն էլ կարող է այդ տարածքների վերադարձմանը ձգտել, կամ  ոչ, այսինքն, չձգտելն ինքնին կլինի զիջում ԼՂՀ-ի կողմից: Սակայն խնդիրն այն է, թե  որ կողմն ինչ չափով է պատրաստ զիջելու:

– Ադրբեջանական կողմը կոնկրետ նշում է յոթ շրջանների մասին, էլ չեմ խոսում ամբողջ ԼՂՀ-ի նկատմամբ վերջինիս ունեցած հավակնությունների մասին…

-Այո, Ադրբեջանը միայն  յոթ շրջանների մասին չէ, որ խոսում է, այլև `   այսօրվա ողջ ԼՂՀ-ի մասին, քանի որ Ադրբեջանը չի հաշտվում ԼՂՀ-ի գոյության հետ: Հարց է նաև, թե Ադրբեջանի կողմից առաջարկվող փոխզիջման ո՞ր տարբերակը ընդունելի կլինի հայկական կողմերի համար: Նույնը վերաբերում է նաև մեզ. մեր նպատակն է հասնել ԼՂՀ-ի ներկայիս կարգավիճակի ընդունմանը` անգամ ինչ-որ տարածքների փոխզիջման դիմաց, խոսքը, մասնավորապես, Շահումյանի շրջանի մասին է, որը 1992-ին հռչակված ԼՂՀ-ի մաս էր կազմում: Այսօր Շահումյանի շրջանից հրաժարվելը` կդիտվի հայկական կողմի փոխզիջում:

Մինսկի խումբն այսօր փորձում է գտնել փոխզիջումային հնարավոր    տարբերակներ, հիմնվելով միջազգային իրավունքի նորմերի վրա, որոնցից ամենակարևորը երեքն են. առաջին, պետությունների տարածքային ամբողջականություն, երկրորդ,  ազգերի ինքնորոշման իրավունք, ընդհուպ միչև բացարձակ անկախություն, և երրորդ, բոլոր տեսակի հակամարտությունների խաղաղ ճանապարհով լուծում:  Ներկայումս երրորդ կետը հաստատապես ապահովել է, ինչն արդեն իսկ դրական է:

– Ինչո՞ւ հայկական կողմերն Ադրբեջանին չեն ստիպում հաշվի նստել իրավական և պատմական փաստարկների հետ:

– Հայաստանն ու ԼՂՀ-ն, իհարկե, պարտավոր են ստիպել Ադրբեջանին հաշվի նստել պատմական իրողությունների հետ: Բայց եթե պատմական փաստարկներով առաջ գնանք,  հնարավոր չի լինի վերջնակետին հասնել: Բանն այն է, որ այսօր Ադրբեջան պետության   գոյությունը փաստ է և մենք պարտավոր ենք դրա հետ հաշվի նստել: Մյուս կողմից էլ փաստ է, որ Լեռնայի Ղարաբաղը երբեք չի եղել անկախ Ադրբեջանի կազմում, այլ կազմել է Խորհրդային Ադրբեջանի մաս:

– Մտավախություն չունե՞ք, որ հայ-թուրքական հարաբերությունների կարգավորման ներկայիս ընթացքը կարող է  իր ազդեցությունն ունենալ արցախյան հիմնախնդրի վրա:

– Հայկական կողմը չի համաձայնվել և չի էլ համաձայնվի, որպեսզի Թուրքիայի հետ սահմանների բացումն ու դիվանագիտական հարաբերությունների հաստատումը որևէ կերպ առնչվեն  Ղարաբաղյան հարցի կարգավորմանը: Թուրքիան կհամաձայնվի առանց նախապայմանների դիվանագիտական հարաբերություններ հաստատել, թե ոչ, ժամանակը ցույց կտա: Իսկ այն համաձայնագիրը, որ ստորագրվել է Շվեյցարիայում, այո, իր մեջ ղարաբաղյան հարցի հետ կապված վտանգավոր ակնարկներ պարունակում է:  Համաձայնագիրն, ընդհանուր առմամբ, անհեթեթություն է, որից պետք է խուսափենք: Եթե նույնիսկ ամեն ինչ մի կողմ դնենք, ուղղակի անհեթեթություն է  ժամկետի հարցը և ես հույս ունեմ, որ մեր քաղաքական ղեկավարությունը իմաստություն կունենա և   կհրաժարվի այդ  արձանագրություններից: Դիվանագիտության մեջ նորույթ է` մի քանի շաբաթում դիվանագիտական հարաբերություններ հաստատելը, ՀՀ-ի համար դա նույնիսկ պետք է վիրավորական լինի:

Ինչ վերաբերում է ՀՀ նախագահի Թուրքիա այցելությանը, ապա նա կարող է որպես բարի կամքի դրսևորում մեկնել Թուրքիա` առանց հիշյալ արձանագրությունները վավերացնելու:

Վանիկ  ՎԱՐԴԵՎԱՆՅԱՆ

Թեգեր` Ալեքսան ՀԱԿՈԲՅԱՆ, ԼՂՀ