Բնիկ հայկական տարածք Նախիջեւանի՝ թուրք-համայնավարական խարդավանքով Ադրբեջանին բռնակցումից անմիջապես հետո, խորհրդային կոչվող յոթ տասնամյակներում, քողարկվելով «,բարեկամության,, եւ «,եղբայրու­թյան,, կեղծ դիմակներով, Ադրբեջանն իրականացրեց իր վաղեմի երազանքներից մեկը՝ երկրամասի իսպառ հայազրկումը: Դեռեւս 1920-ական թվականներին կառա­վարական մակարդակով արգելվեց տարածքից 191Ց–20թթ. բոնագաղթւսծ հատկապես խոշոր հայ­կական բնակավայրերի՝ Կզնութի, Այլապատի, Աստապատի, Շահկերտի (Ղազանչի) Աբրակունիսի եւ այլ գյուղերի բնակիչների վե­րադարձը իրենց հայրենի օջախ­ները։ Արդյունքում՝ դարասկզբին Նախիջեւանի բնակչության կեսից ավելին կազմող հայության թիվը զգալիորեն նվազեց։ Այնուհետեւ հետեւողականորեն տարվող հատուկ քաղաքականության հետևանքով հայության թիվը տարի­ների ընթացքում ավելի ու ավելի նվազեց, իսկ 1988թ. նոյեմբեր­յան դեպքերի նախօրյակին կազ­մում Էր ընդամենը 1.5 տոկոս։ Կես տոկոսը կազմում Էին Նախիջեւան, Ջուլֆա քաղաքներում եւ պատմա­կան Գողթնի տարածքի գյուղերում (Ցղնա, Փառակա, Բիստ, վերին Ազա, Դեր, Ռամիս, Տանակերտ, Ալահի, Մեսրոպավան) պահպան­ված հայության բեկորները, իսկ մեկ տոկոսը (շուրջ 1200 մարդ) բնակվում էր պահպանված միակ հայաբնակ խոշոր բնակավայրում՝ Ազնաբերդ գյուղում։

Ազնաբերդը (բարբառով՝ Ըզնաբերդ, սխալ գրությամբ՝ Զնաբերդ) տեղադրված էր Վայքի լեռնաշղթայի հարավային ստո­րոտին, Նախճավան գավառի հյուսիսային մասում՝ պատմական Վասպուրական, Սյունիք, Այրարատ աշխարհների մի յուրօրինակ հանգույցում։ Գյուղի անունը ստու­գաբանվում է հին հայերենի ազն (ցեղ,  տոհմ,  սերունդ,  ազգ) եւ  բերդ արմատներով, բառացի նշա­նակում է ազգի բերդ, տոհմաբերդ։ Գյուղանվան մեզ հայտնի ամենա­հին հիշատակության մասին տե­ղեկություն է տալիս Ղետնդ Ալիշանը իր նշանավոր «,Սիսական,, աշխատության մեջ։ Այդ վավե­րագիրը քաղված է Իտալիայի Ջենովա քաղաքի  Ս. Բարդուղիմեոս հայկական     եկեղեցու     բակում գտնվող ազնաբերդցի մի վաճա­ռականի՝ Անանիայի որդի Հայրապետի 1687-ին թվագրվող տապա­նաքարից։ Ալիշանը միաժամանակ նշում է,  որ   գյուղը շատ հին հայկական  բնակավայր   է։   Մեծ պատմաբան-աշխարհագրագետի կարծիքն են հաստատում Ազնա­բերդի տարածքում պահպանված պատմական     հուշարձանները։Պատմաբան Արգամ Այվազյանի վկայությամբ,   դրանք   9-10-րդ, 10-13-րդ դարերին եւ ավելի վաղ շրջանների՝ ընդհուպ մինչեւ Ք.ծ.ա. 2-րդ, 3-րդ հազարամյակներին են վերաբերում։

Ազնաբերդի պահպանված պատմաճարտարապետական հուշարձաններից են Ս.Գրիգոր եկե­ղեցին (Ժամ), Թովմա Առաքյալի վանքը (Վանք, Թոփառաքել), Ս. Հովհաննես (Սռվանես), Ս.Հակոբ (Սրգագոփ), Ս.Հռիփսիմե մա­տուռները, երկու գերեզմանատները, մի քանի հնավայրեր, բրոնզի դարի չորս բերդերը, որոն­ցից ամենամեծն ու նշանավորը Ճահուկ բերդն է։ Ս.Գրիգոր եկե­ղեցում պահպանվել էին Հարու­թյուն եւ Հակոբ Հովնաթանյանների որմնանկարները, որոնք ստեղծ­վել են 17-րդ դարի կեսերին, երբ Շահ Աբասի կազմակերպած (1604թ.) բռնագաղթից տասնամ­յակներ հետո գյուղը կրկին վե­րականգնվել է։

Ազնաբերղցիները խոսում էին Վայոց Ձորի եւ Նւսխիջեւանի հյուսիսի հայկական գյուղերի (Արենի, Ռինդ, Աղավնաձոր, Խա­չիկ, Գնդեվազ, Կեչուտ, Օծոփ եւ այլն) բնիկ բարբառով՝ Վայոց Ձո րի խոսվածքով, որն իր հատկա­նիշներով միջանկյալ դիրք է գրա­վում Արցախ–Սյունիքի եւ Արա­րատյան բարբառների միջեւ։

Ազնւսբերդցիներն իրենց հող ու ջրին ամուր կառչած մարդիկ էին, նրանց չէին ընկճել ո՛չ անցյալ դարերի բռնագաղթերն ու հարստահարումները, ո՛չ դարասկզբի օսմանյան արյունարբուների ներ­խուժումները, ո՛չ էլ խորհրդային Ադրբեջանի, վերջին տասնամյակ­ներում արդեն բացահայտ եւ լկտի չափերի հասած ճերմակ ցեղա­սպանության քաղաքականությու­նը, որին զոհ գնացին Նախիջեւանի շուրջ յոթ տասնյակ հայկական բնակավայրերը…

Ազնաբերդցիները երբեք չէին հաշտվում մայր Հայաստանից անջատ ապրելու իրենց բաժին հասած նվաստացուցիչ վիճակին։ Եվ պատահական չէր, որ 80-ականների վերջին, ըմբոստանալով տե­ղական վարչահրամայական մեքե­նայի դեմ, նրանք անջատվեցին հարեւան ադրբեջանական գյու­ղերին բռնակցված կոլտնտեսու­թյունից, ճշտեցին իրենցից բոնագրավված արոտավայրերի եւ ոռոգման ջրերի հարցը, որոնք նույն վարչահրամայական մեքենայի միջամտությամբ ժամանակին իբր «,եղբայրաբար,, կիսվել էին հարեւանների հետ։ Ապա, 1986 թվականի գարնանը, փաստորեն Արցախյան շարժումից դեոեւս եր­կու տարի առաջ, հավատալով «,պերեստրոյկային,, զյուղի բնակ­չության ամբողջ չափահաս մասը նամակով եւ ստորագրություններով դիմեց Կրեմլ՝ Հայաստանի հետ վերամիավորվելու խնդրանքով։

Շատ չանցած Մոսկվայի կարգա­դրությամբ Բաքվից ժամանեց «,հատուկ առաքելության,, բազ­մազգ մի հանձնախումբ եւ, իբր, հանգստացնելով հուզված ժողովրդին, գնաց։ Սակայն ազնաբերդցիները չհավատացին այդ հերթական կեղծ խոստումներին։ Հույսները դնելով միայն իրենց վրա՝ գյուղի ինքնապաշտպա­նության ջոկատները գիշեր–ցերեկ հերթապահում էին գյուղի շրջա­կայքում։ վրա հասավ 88-ի նո­յեմբերի 22-ը. բաշիբոզուկների մի քանի ոհմակներ մթնշաղի հետտարբեր տեղերից շարժվեցին դեպի գյուղ, բայց դեռ նրա մատույցնե­րին չհասած, խաղողի այգիներում անսպասելի հակահարված ստա­ցան եւ խայտառակ ձեւով նահան­ջեցին՝ իրենց հետ տանելով 3 սպանված եւ 7-8 վիրավոր։ Միայն Հայաստանից սպասվող կազմա­կերպված օգնության բացակայու­թյունը, խորհրդային բանակի բացահայտ ադրբեջանամետ վե­րաբերմունքն ու Հայաստանին հասած անսպասելի մեծ արհավիրքը` երկրաշարժը, հուսալքեց ազնաբերդցիներին…

Տեղահանությունից հետո ազնաբերդցիներին ամբողջությամբ բնակեցրին իրենց բնօրրանից ոչ հեռու գտնվող վայքի Գյուլստան (այժմ` Վերին Ազնաբերդ) գյուղը, նույն շրջանի Զեյթա (Զեդյա), մասամբ՝ Եղեգնաձորի Ալայազ (Հին Եղեգիս) եւ Շիդլու (Եղեգնավան)լքված գյուղերը, փոքրա­թիվ խմբերով բնակություն հաս­տատեցին նաեւ Վայոց Ձորի, Արա­րատյան դաշտի, Կոտայքի տասն­յակ բնակավայրերում եւ Երեւան քաղաքում։

Այսպես կոչված Նախիջեւանի Հանրապետության ժամանա­կակից քարտեզներում այլեւս չկա Ազնաբերդ անունը կրող գյուղ, ադրբեջանցի կեղծարարները, որոնք մի ժամանակ, իբր, հա­մոզված էին «,Ազնաբյուրտ,, գյուղանվան «,ադրբեջանական ար­մատներ,, ունենալու մեջ, այսօր, հավանաբար իրենք իսկ չհավա­տալով սեփական ստին, գյուղը վերանվանել են Զալխանդարա…

…88-ի աշնանը խորհրդային բանակին միացած ադրբեջանական շնագայլերի ոհմակներին հաջող­վեց հայությունից խլել Նախիջևանի ճերմակ եղեռնից փրկված վերջին հայաբնակ խոշոր գյուղը։ Հայոց Նախիջեւանն իր մայրա­մուտն ապրեց Ազնաբերդի անկմամբ, սակայն, ինչպես Արցախում կռվող ազնաբերդցի մի ազատա­մարտիկ էր ասում, մի գեղեցիկ օր Ազնաբերդից էլ կծագի նախիջեւանահայության նոր արշալույսը…

Արտակ Վարդանյան