Հունվարի 24-ին ՀՀ Ազգային ժողովն արտահերթ նիստում ընդունեց  “Լեզվի մասին” եւ “Հանրակրթության մասին” օրենքներում փոփոխությունների նախագծի վերաբերյալ որոշումը:  Մինչդեռ հանրային կարծիքը ճնշող մեծամասնությամբ դեմ է մեր երկրում այլալեզու դպրոցներ հիմնելուն: Հետևապես,  խնդիրը շարունակում է մնալ հասարակության ուշադրության կենտրոնում, քննարկումները շարունակվում են:

Մեր հյուրերն են` հոգեբան Կարինե Նալչաջյանը, բանասիրական գիտություների թեկնածու, հրապարակախոս Ավիկ Մարությանը, գրող Ռուբեն Հովսեփյանը:

– 88-ին անկախացող մեր ժողովրդի պահանջներից մեկն էր` անհապաղ փակել ռուսական դպրոցները: 20 տարի անց ի՞նչ է տեղի ունեցել մեր գիտակցության մեջ, որ անկախ պետության իշխանությունն ինքն է այսօր դարձել օտարալեզու դպրոցների ստեղծման ջատագովը. արտաքին ուժերի պարտադրա՞նք է, ֆինանսական գործա՞րք, թե՞ անգիտություն: Այս չարիքներից որի՞ հետ գործ ունենք:

Ռուբեն Հովսեփյան – Թերեւս, այդ երեք գործոններն էլ աշխատել են: Արտաքին ուժերի կողմից նման փորձարկումներ միշտ էլ լինում են, եթե պինդ ես` կդիմանաս: Հայոց գրերի գյուտից հետո հայկական դպրոցները, հայ գրականությունը ծաղկում ապրեցին: Ինչո՞ւ. որովհետեւ պետականորեն դրվեց աշխարհը հայացնելու նպատակ: Այն, ինչ կատարվել էր աշխարհում գիտության, գրականության, կրոնի եւ այլ ոլորտներում, թարգմանել ու բերել Հայաստան: Համահայկականության խնդիրը պետության խնդիրն է: Ես` որպես քաղաքացի, կարող եմ գոռալ, թե ինչու ռուսական կամ անգլիական դպրոցներ չեք բացում, բայց պետությունը պետք է այնպիսի պայմաններ ստեղծի, որ այդ ցանկությունն իմ մեջ չառաջանա: Մինչդեռ այսօր հակառակն է կատարվում. մեր անկախ պետությունը, որի հիմնական խնդիրը համահայկական գաղափարը պաշտպանելն է, ինքն է նպաստում, որ մեր ուղեղները դուրս արտահոսեն. դա է ինձ սարսափեցնում: Ասում են` նախարար Աշոտյանը մեղավոր չէ: Ո՞նց թե մեղավոր չէ. եթե այդպես է, ուրեմն թող կռիվ տա, իսկ եթե չի կարողանում, թող արժանապատվորեն հեռանա:

Կարինե Նալչաջյան – Չեմ կարծում, որ մեր հանրային գիտակցության մեջ է փոփոխություն տեղի ունեցել. սա հանրային պահանջ չէ: Մենք հակառակ գործընթացի ականատեսն ենք: Պետությունը, որ պետք է լինի մեր պետական լեզվի երաշխավորը, ինքն է մեր առաջ նման հարց դնում. թե կուլիսների հետեւում ինչեր են կատարվում` չգիտեմ: Այս տարիների ընթացքում ռուսախոսությունը կամաց-կամաց նահանջել էր: Իմ ռուսախոս բարեկամներից մեկը վերջերս ասաց` հազիվ հայ եմ դարձել: Բայց քաղքենիական տարրը, որ մինչ այդ քնած էր, այս հարցի քննարկումից հետո, սնապարծ կեցվածքով, նորից սկսել է ակտիվանալ:

– Մեր երկիրն այսօր կանգնած է ժողովրդագրական աղետի առաջ: Օտարալեզու դպրոցների հիմնումն առավել չի՞ նպաստելու արտագաղթին: Եթե այո, ուրեմն այս նախաձեռնությամբ գործ ունենք ազգային անվտանգության խնդրի հետ:

Ավիկ Մարության – Իրականում այս ծրագիրը կրթված պանդուխտներ պատրաստելու ծրագիր է: Այսինքն` սա մի չարիք է, ինչը, իրոք, ազգային անվտանգության խնդիր է: Իսկ հայրենի կառավարության խոսքն ու գործը մշտապես իրար հակասում են. տեսեք, ասում են, թե տարբեր նախագծերի քննարկման ժամանակ խորհրդակցության նպատակով կառավարություն են հրավիրվում գիտակ, գործին իրազեկ մարդիկ, մինչդեռ այս կարեւոր հարցում նման քննարկում տեղի չի ունեցել: Ինչո՞ւ: Որովհետեւ ԳԱԱ Լեզվի ինստիտուտը դեմ է այս նախաձեռնությանը, ԵՊՀ-ն դեմ է, Հանրային խորհուրդն ու բազմաթիվ հասարակական կազմակերպություններ, ԱԺ խմբակցություններ, օրինակ` ՀՅԴ-ն, դեմ են: Իսկ ո՞ւր է արհեստավարժության ջատագով կառավարությունը եւ ինչո՞ւ չի լսում մասնագետներին: Մի հայտնի պատմություն կա. հանճարեղ նկարչի նկարը դիտելիս մեկն ասում է` կոշիկները սխալ ես նկարել, որովհետեւ դրանք այդպես չեն մաշվում:

Նկարիչը հարցնում է.

– Իսկ ով ես դու:

– Կոշկակար:

Ու նկարիչը նրա խորհրդով ուղղում է նկարը: Բայց կոշկակարը շարունակում է.

«Դեմքն էլ լավ չի ստացվել»: Այստեղ նկարիչը կոշկակարին սաստում է. «Կոշիկներից վեր չբաձրանաս»: Հիմա այս նախաձեռնությամբ կոշկակար ղեկավարների մի խումբ զբաղված է մեր ազգային դիմագիծը խաթարելով:

– Նախաձեռնության կողմնակիցներն արդարանում են, թե միայն 5-րդ դասարանից է ներդրվելու երկլեզու կրթությունը, սակայն ինքնության ձեւավորման տեսանկյունից 12 տարեկանը խիստ զգայուն տարիք է:

Կ.Ն. – Մասնագետների խոսքն են մեջբերում, թե լեզվամտածողությունը 12 տարեկանում արդեն ձեւավորված է, այսինքն` մինչեւ 12 տարեկանը ձեզ հանգիստ կթողնենք, դրանից հետո ինչ ուզենք` կանենք: Այո, 12 տարեկանը համարվում է անձի անհատականության, ինքնության ձեւավորման ճգնաժամային տարիք: Դա վաղ եւ ուշ պատանեկան նրբագույն շրջան է, երբ անհատը փորձում է պատասխանել «Ո՞վ եմ ես» հարցին: Եվ հենց այս տարիքից ներդնելով երկլեզու կրթական համակարգը` մենք ոչ միայն դիպչում ենք մեր երեխաների մտածողությանը, այլեւ ինքնությանը: Այս քայլով` մենք փոփոխություն ենք մտցնում մեր ինքնագիտակցության մեջ` մարդկանց դարձնում մարգինալ. այն երկու աշխարհների սահմաններում միաժամանակ դեգերող մարդն է: Նա ներքուստ կոնֆլիկտային անձ է, շատ հաճախ տառապող, բնավ չգիտե, թե ինքը որտե՞ղ է. օտար է օտարների մեջ, այստեղ մերժված է, նրան նայում են վերեւից: Նա ընդունված չէ նաեւ յուրայինների կողմից: Այսպիսի անձինք դառնում են «սահմանի» վրա քայլող մարդիկ: Այսպիսով մենք աղճատում ենք մարդկանց հոգեբանությունը: Տարբեր լեզուներ կարելի է ու պետք է իմանալ, բայց ոչ երբեք քո մայրենիի հաշվին: Օրինակ, երբ անգլերեն ես ուսումնասիրում, դու արդեն անգլերենի լեզվամտածողության տիրույթում ես, բայց դու քեզ այդտեղ պետք է հյուր զգաս, գնաս ու վերադառնաս քո տուն: Այս քայլն այնպես պետք է արվի, որ մեր ինքնության վրա չազդի: Իսկ դրա համար պետք է գրագետ մոտեցում ցուցաբերել: Ցավոք, երկլեզվյա կրթության կողմնակիցները ոչ մի լուրջ փաստարկ չեն բերում: Մենք մեր երկրում բազմալեզու մարդիկ ենք ձեւավորում: Այսօր մենք արդեն իսկ բիլինգվիստ` երկլեզու հասարակություն ունենք, քանի որ բացի մեր մայրենիից` տիրապետում ենք նաեւ այլ օտար լեզուների: Բայց կան բիլինգվիզմի տեսակներ. սուբորդինացիոն բիլինգվիզմ, երբ տվյալ հանրույթում կա երկու լեզու, մեկը տիրապետող, մյուսը` ենթակա: Սկզբնական շրջանում կգերակայի հայերենը, ու մեզ կթվա, թե ամեն ինչ նախկինի պես է, բայց տարիների ընթացքում կիշխի կոորդինատիվ բիլինգիզմը, երբ մարդիկ կդառնան երկու լեզուների հավասարաչափ կրողներ: Հետո արդեն զարգացումները կգնան դեպի սուբորդինատիվ երկլեզվության, եւ այս անգամ արդեն լիարժեք կգերակայեն օտար լեզուները` դուրս մղելով մայրենին:

– Մի վտանգավոր պնդում եւս. ասվում է, թե համաշխարհային գիտության տարբեր նվաճումները, աշխատությունները դժվար է թարգմանել հայերեն, այսինքն` սրանով էլ փորձ է արվում հայերենը որպես գիտության լեզու դուրս մղել ասպարեզից:

Ռ.Հ. – Գարսիա Մարկեսը, որից շատ գործեր եմ ես թարգմանել, ունի մի հետաքրքիր ձեւակերպում. «Ամենից լավ ընթերցման տեսակը թարգմանությունն է»: Եվ պատահական չէ, որ պետական մտածողությամբ օժտված մեր մեծերը, սկսած Մաշտոցից, զբաղվել են թարգմանությամբ: Փոխանակ այս մոտեցմամբ առաջնորդվենք, ուզում ենք, որ ինքներս Մարկես դառնանք ու գրենք իսպաներեն. սա անհեթեթություն է: Մենք ունենք մեր մտածողության բազան. դա մեր լեզուն է: Ես սկզբունքորեն դեմ եմ այս հայեցակարգին, որովհետեւ այն հակահայկական է:

Ա.Մ. – Նման կարծիք հայտնողները գուցե տեղյակ էլ չեն, որ ունենք հսկայական թարգմանական գրականություն: Հայերենով թարգմանված գիտության խոսքը ոչ մի թերացում չունի, թերուս են հայերեն չիմացողները, որոնք նման նախագծեր են հեղինակում: Վերջին հաշվով, ունենք Շեքսպիրի, Գյոթեի, ուրիշ մեծերի հրաշալի թարգմանություններ, որոնց թարգմանիչները օտարալեզու դպրոց չեն հաճախել: Խաչիկ Դաշտենցը ո՞ր դպրոցն է ավարտել: Այսօր էլ ստեղծվում է հրաշալի թարգմանական գրականություն, հենց թեկուզ Ռուբեն Հովսեփյանի թարգմանությունները. թող մարդիկ կարդան ու իմանան: Շատ պատգամավորների խոսքից պարզ երեւում է, որ նրանք հայերենից շա~տ հեռու են: Ուրեմն, թող նախ սովորեն մայրենին, հետո դառնան օտար լեզվի ջատագովներ:

Ռ.Հ. – Ես շատ մեծ գրողների եմ թարգմանել եւ իմ աշխատանքի ընթացքում հանգել այն մտքին, որ մեր լեզվով ամեն ինչ կարելի է թարգմանել: Պատմական պայմանները մեզ ստիպել են մեր լեզուն մաքուր պահել ու հարստացնել: Անվերջ վախեցել ենք օտար բառեր ներմուծելուց ու ինքներս ենք հարստացրել մեր մայրենին: Այդ առումով թերեւս աշխարհում չկա այսչափ հարուստ ու այդչափ մաքուր լեզու, ինչպիսին հայերենն է:

– Օրերս պաշտոնյաներից մեկը հայտարարեց. քանի որ օտարալեզու դպրոցները լինելու են մասնավոր, պետությունը ոչ մի պարտավորություն չի ունենա դասագրքերի հարցում: Այսինքն` եթե դպրոցը ֆրանսիական է, ուրեմն Ֆրանսիայի կառավարությունն է հոգալու հայ երեխային դասագրքերով ապահովելու հարցը: Բայց դասագիրքը քարոզչական հզոր զենք է, եւ օտար երկրից ներկրվածը չի՞ ծառայեցվի որպես այդպիսին:

Ա.Մ. – Այստեղ գործ ունենք ռազմավարական խնդրի հետ: Հիշենք, որ նաեւ դասագրքերով էր իրականացվում խորհրդային քարոզչությունը: Օտար երկրից ներկրված դասագրքերը, որոնցով մեր երեխաները պետք է սովորեն, ի՞նչ նյութեր են պարունակելու` անհասկանալի է: Համոզված եմ, որ այս հարցում եւս վերահսկողություն չի լինելու:

Ռ.Հ. – Ոչ միայն դասագրքերը, ուսուցիչներին էլ են դրսից բերելու: Այդ հանգամանքն անպայման կօգտագործվի օտարների կողմից: Մասնագետների 5-ից 3-ը այլ ծառայությունների մարդիկ կլինեն: Նրանք կլցվեն մեր երկիր ու կդառնան մեր երեխաներին մասնագիտություն սովորեցնողներ: Վստահեցնում եմ` այդ արտադրանքը մեր երկրին չի ծառայելու: Այդ դեպքում ինչո՞ւ պետք է օտար երկրին ծառայողներ պատրաստենք: Թող կրթության նախարարը ցույց տա այն հաշվարկը, թե 5 տարի անց Հայաստանին քանի ինժեներ, ուսուցիչ ու բժիշկ է անհրաժեշտ լինելու: Համոզված եմ` նման հաշվարկ չկա: Իսկ այդ ուսուցումն ուրիշ նպատակ է հետապնդում: Միջազգային չափանիշներին համապատախան կրթություն ստացող երեխաներն այստեղ աշխատելու տեղ չեն ունենալու, դեռ առաջիկա 10 տարում մեր երկիրը պատրաստ չի լինի նրանց աշխատատեղերով ապահովել: Նշանակում է` դու սկզբից եւեթ մտածել ես, որ նրանք պետք է օտարին ծառայեն: Այսինքն` մեր հայկական հումքը պատրաստում եւ ուղարկում ենք դուրս: Նաեւ մի հարց եմ ուզում ուղղել. եթե մեր երկիր ուղարկվող դասագրքերը հակահայկական բնույթ ունենան, ի՞նչ ենք անելու…

Կ.Ն. – Կասեն` փողը դրսից է տրվում ու իրենց կարդարացնեն: Ազգի ոչնչացման առաջին քայլը լեզվի նկատմամբ կատարվող ոտնձգություններն են: Այսօր արդեն մեր լեզուն դեգրադացիայի է ենթարկվում: Իսկ դեգրադացիան լեզվի մահվան փուլերից մեկն է: Լեզվի մահվան հաջորդ փուլը զարգացման կանգն է: Այս իրավիճակում, երբ մեզանում արդեն կա լեզվի դեգրադացիա, մենք հիմնում ենք օտարալեզու դպրոցնե՞ր: Կնշանակի` մեր լեզուն տանում ենք դեպի մահ, դեպի ոչնչացում: Չմոռանանք նաեւ մեր դեմ կազմակերպվող կրոնական դիվերսիայի մասին, ու հիմա եկել-հասել ենք լեզվին` էթնիկական պատկանելության ցուցիչներին, ազգի սրտին ենք դիպչում: Մեր երկրում կիշխի օտար լեզուն ու հերոսություն կհամարվի հայերեն խոսելը, հայկական դպրոց հաճախելը, ու քեզ քո հայրենիքում ցածր կարգի մարդու տեղ կդնեն:

– Ձեւակերպումն արդեն տրվել է, որ այս դպրոցները լինելու են էլիտար: Ի՞նչ ասել է «էլիտար կրթություն» մեզանում:

Ա.Մ. – Էլիտար կրթություն մեզանում գոյություն չունի ու առայժմ ունենալ չի կարող, քանի որ էլիտար կրթություն ասվածը մեզ մոտ նշանակում է շատ փող, ինչպես որ մեր հասարակության էլիտան կազմում են շատ փող ունեցողները, որոնք հաճախ ոչ միայն կիսագրագետ են, այլեւ անգրագետ: Այսինքն` էլիտայի ըմբռնումը մեզանում ոչ մի կապ չունի էլիտայի միջազգային ըմբռնման հետ:

Ռ.Հ. – Ինչպես այլ, այնպես էլ «էլիտար» հասկացությունն ենք արժեզրկել: Այդ դպրոցները լինելու են մասնավոր: Պարզ է, որ դրանք լինելու են այսօրվա շուկայական հարաբերությունների գաղափարի կրողը. փող տվեցիր` կսովորես, չտվեցիր` չես սովորի` անկախ նրանից` երեխան բութ է, թե խելոք: Սա արդեն էլիտար դպրոց չի կարող կոչվել: ԿԳ նախարարությունը նման անիմաստ նախագծեր ներկայացնելու փոխարեն` պետք է մտածի` այս ժողովուրդը տաղանդավոր է, այստեղ ծնվում են տաղանդավոր երեխաներ, ի՞նչ մեխանիզմներ գտնել նրանց տաղանդը զարգացնելու համար:

Ա.Մ. – Նախարարն ասում էր` «վերջին 20 տարում կրթությունը անկում է ապրել», իսկ մենք հարց չենք ուղղում` ովքե՞ր են մեղավորները, այդ ի՞նչ ծրագրեր եք իրականացրել, որ համակարգն անվերջ վտանգվել է:

Ռ.Հ. – Որովհետեւ անվերջ էքսպերիմենտներ են անում…

Ա.Մ. – Ու այսօր էլ այս նախագիծը փորձում են հերթական բարեփոխման անվան տակ անցկացնել:

Կ.Ն. – Պարզվում է` հայերենն է մեղավոր, որ կրթության որակը ցածր է, այ, եթե հայերենը օտար լեզուներով փոխարինեն, կրթական որակը միանգամից թռիչք կապրի… Զավեշտ է: Թող այլ ճանապարհներ մտածեն օտար լեզուներով կրթության մակարդակը բարձրացնելու համար, բազմաթիվ այլ ձեւեր կան, ոչ թե օտարալեզու դպրոցներ բացվեն:

Ռ.Հ. – Ունենք թեքումով դպրոցների ցանց, եկեք դա զարգացնենք:

Կ.Ն. – Այս նախագծի նպատակը չի երեւում, այս խնդիրը լուծելով` դեպի ո՞ւր ենք գնում` հստակություն չկա: Հայտնի խոսք կա. «Չէիր անի, եթե իմանայիր` ինչ էիր անում»: Չկա ծրագիր, որ իմանանք` ինչպե՞ս վարել մեր լեզվաքաղաքականությունը, որպեսզի այն չվտանգի մեր լեզուն:

Ռ.Հ. – Ու քանի որ այդ ծրագիրը բացակայում է, անձամբ ես վիրավորված եմ իմ ու իմ ընկերների, իմ ազգի համար: Հանգիստ ապրում ես, մտքովդ էլ չի անցնում, որ պետությունդ նման քայլ կանի: Մեկ էլ մի բան մոգոնում են ու ամբողջ ազգը խառնում իրար: Անիմաստ տեղը ժողովրդի էներգիան են վատնում:

– Ինչպես ասվեց, կրթության ոլորտի ղեկավարները խոստովանում են, որ համակարգը անկում է ապրում: Ցանկացած նորմալ երկրում նման խոստովանությանը հաջորդում է կառավարության հրաժարականի հասարակական պահանջը: Գուցե եկել է պորտֆելները վայր դնելու ժամանա՞կը:

Ա.Մ. – Մեծ Բրիտանիայի վարչապետը վիրավորեց մի տարեց կնոջ` մոռանալով, որ միկրոֆոնն անջատված չէ: Հետո գնաց ներողություն խնդրեց, բայց դա նրան չօգնեց, վարկանիշը շատ արագ ընկավ, ու այդ վարչապետն այսօր այլեւս նախկին է: Սա Եվրոպան է, որին մենք, ինչպես հայտարարում ենք, ուզում ենք ինտեգրվել: Հայաստանի կառավարությունն այսօր ոչ թե մի տարեց կնոջ է վիրավորել, այլ մի ամբողջ ազգի, ու եթե կառավարությունն ուզում է Եվրոպային ինտեգրվել, ուրեմն թող այս փորձն էլ ընդօրինակի` տալով հրաժարական:

Ռ.Հ – Մեզ մոտ չկա այդ քաղաքական մշակույթը, եւ ոչ միայն դա. եթե վաղը այս օրինագիծը քնի ու չարթնանա, հանկարծ կտեսնես, որ այդ շարմազանովները, որոնք այսօր կուրծք ծեծելով պաշտպանում են, սկսելու են առաջին հերթին իրենք խոսել օրինագծի դեմ, ինչպես եղավ հայ-թուրքական արձանագրությունների դեպքում: Ստացվում է` երբ պաշտպանում են, 1-ին շարքում են, երբ մերժում են` դարձյալ 1-ին շարքում են, ուրեմն Աշոտյանն ու նրա նմանները էլ ինչպե՞ս հրաժարական կտան:

– Մեծ վարպետի խոսքն է. «Մեր լեզուն մեր հայրենիքն է». ուրեմն ի՞նչ պետք է անել այս ճակատագրական պահին մեր հայրենիքը պաշտպանելու, մեր մայրենիի դեմ սկսված հարձակմանը հակահարված տալու համար:

Կ.Ն. – Կարծում եմ, որ այն մարդիկ, ում ձեռքում են որոշումներ կայացնելու լծակները, նրանք էլ հայ մարդիկ են, եւ սխալից հետ դառնալն ամոթ չէ: Հարկավոր է քաջություն ունենալ ու կես ճանապարհից հետ դառնալ: Մենք աշխարհի մի մասնիկն ենք, հարաբերվում, շփվում ենք այդ աշխարհի հետ եւ պետք է ունենանք մեր երկիրը միջազգային տարբեր ատյաններում ներկայացնող, ազգին ծառայող մասնագետներ: Բայց եկեք մտածենք ու այլ ուղիներ գտնենք օտար լեզուների իմացության խնդիրը լուծելու համար: Հարկ է լավ հետազոտել, թե որն է բխում մեր շահերից եւ գնալ ճշգրիտ ճանապարհով, առանց ինքներս մեզ վնասելու:

Ռ.Հ. – Կոչը պետք է ուղղել նրանց, ովքեր այսօր հրահանգ են կատարում. ճիշտ ժամանակն է այս օրինագիծը քնեցնել, հետո էլ թույլ տալ վերջանա-գնա: Այդ ժամանակ գուցե ես մտքումս ծափահարեմ օրինագծի ներկայիս պաշտպաններին: Իսկ եթե չարվի, այդ ժամանակ կորոշեմ անելիքս: Սա ինձ խփող օրինագիծ է. լեզուն իմ հայրենիքն է, ու եթե հայրենիքին դեմ քայլ է արվում` ի՞նչ են անում. երբ գա պահը, դա էլ կանենք…

Ա.Մ. – Կառավարությունը պարտավոր է այս օրինագիծը հետ վերցնել: Ասում են, թե մեր հասարակությունը ապատիայի մեջ է, բայց երբ վտանգը սուր է լինում, ազգը սթափվում է: Այսօր սթափվելու պահն է, որովհետեւ ազգի թիկունքին են հարվածել, ուրեմն պետք է շրջվել ու պատժել հարվածողին:

Կլոր սեղանը վարեց Արմինե Սիմոնյանը

ArmAr.am