Երկրորդ համաշախարհային պատերազմն սկսելուց մի շաբաթ առաջ  Ադոլֆ Հիտլերն իր տեղակալներին Լեհաստան ներխուժելու մասին լուրը տեղեկացնելուց հայտնեց ահավոր մի միտք.

«Ով՞է այսօր հիշում հայկական կոտորածները», հարցրեց նա հռետորական տոնով:

Հիտլերը հասավ իր ուզածին: Մեր խրատը հետևյալն է. եթե ուզում ենք դիմադրել նոր բռնակալներին, չպետք է մոռանանք հնում կատարված հանցագործությունները:

Ոչինչ, բացի Ռեքվիեմից

Երբ 2005 թվականի ամռանը շոտլանդացի գիտնական Ստիվեն Սիմը այցելեց Նախիջևան, որը դարերով հայերով բնակեցված  մի տարածք է եղել Հարավային Կովկասում, սակայն այժմ պաշտոնապես մտնում է Ադրբեջանի կազմի մեջ, պարզեց մի ապշեցուցիչ փաստ. հազարամյա հնության խաչքարները, որոնք նա ուզում էր հետազոտել, և որոնք պիտի գտնվեին Իրանին սահմանամերձ մասում, այլևս գոյություն չունեին… նրանք ոչնչացվել էին: Այնուհետև Սիմը ձերբակալվեց, որպես  հայկական  գործակալ:

Այս պատմության մեջ   ապշեցուցիչն այն է, որ չնայած անցել է հինգ տարի Կովկասի հրաշալիքներից մեկը հանդիսացող այս կոթողների ոչնչացումից և չնայած կատարվածը դատապարտող հնչած որոշ կոչերի, ոչինչն չի փոխվել: Լոնդոնյան «Թայմս»-ն այս արարքը նմանացրեց Թալիբանների կողմից Աֆղանական Բամնիան քաղաքում երկու Բուդդայական արձանների ոչնչացման փաստին: Նույնիսկ Եվրոպայի Խորհուրդը այն ժամանակ կատարվածը դատապարտող որոշում ընդունեց, բայց դրանից ոչինչ չփոխվեց: 2003 թ.ից Բամիանում աշխատում է համաշխարհային մասնագետների մի ամբողջ  կոլեկտիվ, որը բարեհաջող կատարում է Բուդայի արձանների  վերականգնողական աշխատանքները արևմտյան աղբյուրների կողմից  ֆինանսավորմամբ: Ջուլֆայի հայկական   գերեզմաններն, որոնք սկզբում պահպանվում էին ամերիկյան, իսկ հետագայում նոր զելանդական զորքերի միջոցով, նման բախտի չարժանացան: Ավելին, Ջուլֆայի պատմական գերեզմանոցի տեղում այսօր հրաձգարան է տեղավորված:

Սակայն, մի փոփոխություն, այնուամենայնիվ կատարվել է, բայց ոչ վերն ասվածը շտկելու ուղղությամբ: ՆԱՏՕ-ի  երկրները, դրանց մեջ էլ Սլովակիան, անցյալ տարեվերջին Լիսաբոնյան  վեհաժողովում քննակվող Արցախի խնդրի շուրջ պաշտպանեցին Ադրբաջանի շահերը. Հյուսիս-ատլանտյան դաշինքն ընդունեց  «Ադրբեջանի տարածքային ամբողջականությունն, անկախութոյունն ու սուվերենությունը», հաստատող մի բանաձև` անտեսելով հայերի շահերը:

Համազգեստներով սկինհեդերը

Վերադառնանք «խաչքարներին» կամ ինչպես ասում են, Ջուլֆայի գերեզմանոցի  գերեզմանաքարերին: Ֆրանսիացի հայտնի ճիզվիտ եկեղեցական Ռոդոսի Ալեքսանդրը, որն այցելել էր այս տարածաշրջանը 1648 թվին, գրանցել էր տասը հազար խաչքար: Երկու հարյուր հիսուն տարի հետո այդ թիվը կիսով պակասել է: Այս պատմական և մշակութային մեծ արժեք ներկայացնող քարերն օգտագործվել են որպես շինանյութ եւ ոչնչացվել: Ասենք, ոչ նույնիսկ պարսկական Շահը և աթեիստ Ստալինը, որոնք տեղահանել են բնիկ քրիստոնյաներին, Ջուլֆայի գերեզմանոցը չեն վնասել, ի տարբերություն ադրբեջանական քաղաքական մարմիններին:

1998 թվականից այս հնադարյան գերեզմանները սիստեմատիկաբար  ոչնչացվում էին բուլդոզերներով: Մինչ 2002 թվականը կանգուն խաչքար չէր մնացել: Վերջին աշխատանքները հանձնվեցին զինվորականներին ու վանդալ- խուլիգաններին, որոնք սեփական  ձեռքերով ոչնչացրեցին մնացած գերեզմանաքարերը: Ինտերնետով այսօր էլ կարելի է տեսնել Իրանի սահմանից  նկարահանված տեսանյութն ու նկարները: Բաքվի իշխանություններն մինչ այսօր հերքում են կատավածը, կեղծում իրականությունը և այդ պատճառով մինչ օրս ոչ ոք չի պատժվել:

Ինչու՞ ենք այս թեմային այսօր անդրադառնում: Կա երկու պատճառ: Առաջին պատճառն արդարության վերականգնումն է: Հանցագործությունը կատարվել է, հանցագործները հայտնի են` մեղադրյալների անուններն նույնպես, իսկ խաչքարերը, որոնց մասնիկները կարող են զարդարել աշխարհի բոլոր թանգարանները, մեր ուշադրությանն կենտրոնում պիտի լինեն:

Երկրորդ պատճառը հետևյալն է: Ադրբեջանը իրեն ներկայացնում է, որպես արևմտյան դաշնակից և իբր, մուսուլմանական  չափանիշների համեմատ ունի արևմտյան չափանիշներ: Արևմուտքի համար նա ռազմավարական գործընկեր է, որի ժողովուրդն ունի բավականին արևմտամետ մտածելակերպ:  Սրան գումարած նաև այն փաստը, որ Ադրբեջանը Թուրքիայի հետ համաձայնության գալու դեպքում դառնում է Հարավ-արևելյան Եվրոպայի, այդ թվում նաև Սլովակիայի համար կարևոր գործընկեր էներգետիկայի ոլորտում: Նաբուկո գազատարը Կովկասով անցնելու դեպքում Ադրբեջանին ավելի կկապի Եվրոպայի հետ, քանի որ այն շահավետ է երկու կողմերի համար էլ: Այ այստեղ էլ ծագում է գործելու կարևոր պահը.  Ադրբեջանի հետ համագործակցող երկրները պետք է փորձեն անել ամեն ինչ, այդ մուսուլմանական երկրի տարածքում գտնվող քրիստոնեական հուշարձանների պահպանության համար: Եթե Բուդդայի արձաններն կարելի է վերականգնել գնալով Աֆղանստանում գործող Թալիբանի կամքին հակառակ, ապա առավել ևս կարելի է ուսումնասիրել ու  վերկանգնել Ջուլֆայի պատմական հուշարձաններից այն ամենն, ինչ փրկման ենթակա է: Եվրոպայի հնարավորություններն այստեղ շատ ավելի մեծ են, անկասկած: Վաշինգտոնն ամբողջովին կենտրոնացած է Աֆղանստանի վրա և նրա հայտնվելը Իրանի սահմանամերձ գոտում ավելորդ կրքեր կբորբոքի: Եվրոպական երկրները, և հատկապես նրանք, որոնք լավ կապերի մեջ են Մոսկվայի հետ /Հայստանը Ռուսաստանի կարևոր դաշնակիցն է/ և Ադրբեջանի հետ նոր առևտրական կապեր են հաստատել, կարող են ավելի օգտակար լինել: Վերջին հաշվով հիմա դրա համար ամենալավագույն  ժամանակն է, երբ թուրք-ռուսական կապերի զարգացումը վերելք է ապրում:

Յարոսլավ Դանիչկա, «Տիադեզե ամսագիր,  Սլովակիա

ArmAr.am