(«Խռովք»-ի առաջադրութիւնները) …զի ոչ սիրեն Հայքս իմաստ կամ գիտութիւն, այլ ծոյլք են եւ ձանձրացողք:

ԱՆԱՆԻԱ ՇԻՐԱԿԱՑԻ

Ինչո՞վ բացատրել, ուրեմն, ա՜յն փաստը, որ Հայկական «ես»-ը չկարողացաւ բնական իրողութիւններն ու պատմական անցքերը

պատշաճեցնել իր կենսական շահերին կամ ուրիշ խօսքով, ի՞նչպէս եղաւ, որ մեր գոյութեան կռւում, «առարկայական րականութիւնները» յաղթահարեցին մեզ:

Որո՞նք էին արգելիչ պատճառները – արդեօ՜ք, միայն թշնամիների քանակական գերազանցութի՞ւնը, միայն երկրի եւ շրջապատի

աննպաստ պայմաննե՞րը: Բայց ոյժերի տնտեսութեան օրէ՞նքը – ժողովր դական կամ ազգային կազմակերպեալ կորովի (էնէրգիա) նպատակայարմարօրէն սակաւ սպառումով շատ արդիւնքներ ձեռք բերելու արւե՞ստը: Մեր բարձրաւանդակի իրաւամբ անառիկ դի՞րքը:

Առա՜նց ժխտելու արտաքին ծանր պայմանների եւ գործօնների դերը, չենք կարող (եւ պէտք չէ՜) ուրանալ մեր ենթակայական մեղքերը:

Բարոյական մեղքերը քաւելու համար, քրիստոնէական եկեղեցին յանձնարարում է զղջում: Պատմա-քաղաքական մեղքերը քաւելու համար, գիտութիւնը յանձնարարում է անցեալի աննախապաշար վերագնահատում, այսինքն` հին ճշմարտութեանց թօթափում եւ նոր ճշմարտութեանց որդեգրում:

Վերագնահատելով մեր անցեալը` պիտի խոստովանւենք, որ ենթակայական մեր անթիւ մեղքերը սրւեցին, դարձան անյաղթելի չարիք նաեւ այն պատճառով, որ մեր կեանքի ու գործի մեջ գիտականութիւն չմտցրինք:

Եւ չմտցրինք, շնորհիւ մասայն ա՜յն թերութեան, որ արդէն 13 դար առաջ, մատնանշում է Շիրակացին. «…զի ո՜չ սիրեն Հայքս իմաստ կամ գիտութիւն, այլ ծոյլք են եւ ձանձրացողք»:

Ցայսօր էլ սրբագրումի փորձ չարեցինք եւ հետեւանքն ա՜յն եղաւ, որ հոգեւոր ծուլութեամբ պայմանաւորւած մտաւոր մակերեսայնութիւնը, ահա՜, խեղդում է մեզ:

Այսօր, մեր կեանքի ո՜ր կողմն էլ վերցնենք` գիտականութեան փոխարէն հանդիպում ենք բանդագուշանքի, մտածումի փոխարէն` յոյզի, ձեւի փոխարէն` քաոսի, կազմակերպութեան փոխարէն` անկանոնութեան:

Միայն գաղութներում հրատարակում ենք հարիւրի չափ թերթեր, որոնց 90 տոկոսը ծառայում է տգիտութեան եւ հոգեւոր պառակտումի գործին: Ունինք հարիւրաւոր «վարժարաններ», բայց հազիւ 1-2 կանոնաւոր դպրոցներ: Ունինք հազարից աւելի «վարժ ապետներ», բայց մանկավարժութեան սկզբունքներին ծանօթ, հազիւ, 1-2 տասնեակ ուսուցիչներ:

Աւելի՜ն:

Ունինք ահռելիօրէն սրւած գոյութեան կնճիռ-թափառական ժողովուրդ եւ քաղաքականապէս յօշոտւած հայրենիք: Բայց վերակազմական, վերանւաճողական համազգային ճի՞գ… Մեր մտաւորականութ

եան մի մասն է միայն երկնում: Միւսը` նստած ռուսական տակառում, երերւում է հայոց խռովայոյզ լճակի ալիքներին եւ թմբուկ զարկում` «աշխարհի մէկ վեցերորդականի» համար: Երրորդը` բացել է երախը եւ խօսքի ցեխ է թափում: Չորրորդը` փակել է ոգու դուռը եւ սեփական տկարութիւնն է որոճում: Իսկ թո՞ւրքը – նա քշում է իր երիվարը հայոց ամայացած դաշտերով, բարձրանում մեր հպարտ լեռները, տրորում նրանց զգայուն կուրծքը եւ մնում… անպատիժ:

«Արթնացի՜ր, Հայաստա՛ն», անհրաժեշտ, բայց տարաժամ կոչ, անհրաժեշտ` որովհետեւ, ահարկու է մեր կեանքի խռովքը, տարաժամ` որովհետեւ, ճշմարիտ գիտութեան համար անասելիօրէն խուլ են մեր ականջները եւ զարհուրելիօրէն կոյր` մեր աչքերը: Ուրիշ ժողովուր դներ ոտքի են ելնում վտանգից առաջ, մենք` մրափում ենք աղէտից յետոյ էլ:

Ինչո՞վ բացատրել այս երեւոյթը. կենսաբանական տկարութեա՞մբ: Բայց ինչե՛ր կարող էր անել իր ճակատագրի խռովքը գիտակցօր էն ապրող 2-3 միլիոնանոց ժողովուրդը:

«Իրապաշտական՚»սոփեստութիւնները, «առարկայական» փարիսեցիութիւնները չեն անցնում` այլեւս:

Երեւոյթը բարոյագիտապէս բացատրւում է ա՜յն փաստով, որ հայ մտաւորականութիւնը հակառակ սքանչելի բացառութիւնների, ո՜չ ցեղի ամօթանքն ապրելու առաքինութիւն ունի, ո՜չ էլ` ինքնափրկութեան հաւատ:

Եւ չունի մասամբ շնորհիւ հոգեւոր ծուլութիւնից, մտաւոր մակերեսայնութիւնից ծագած չարիքների: Ունի՜նք մի հայրենիք – վեհակառոյց մի բարձրաւանդակ – վերծանե՞լ ենք նրա խորհուրդները:

Ունի՜նք մերթ փառքով օծւած, մերթ մրով ծեփւած մի պատմութիւն. իմաստասիրե՞լ ենք նրա մասին, ծանոթացե՞լ նրա ընթացքի յատկորոշ ելեւէջներին, նրա զարգացման ներքին օրէնքներին, ղեկավար սկզբունքներին:

Ունի՜նք կենսական եւ հոգեկան բարձր կարողութիւններով օժտւած մի ժողովուրդ – կենսաբանական ուժականութեան անսպառ մի շտեմարան – ուսումնասիրե՞լ ենք նրա մարդա-հոգեբանական իւրայատուկ գծերը, փորձե՞լ ենք գիտական լոյսի տակ դնել նրա առաքինութիւններն ու մոլութիւնները, սրբագրել նրա հոգեբանական թերիները, մշակել` դրական կողմերը:

Ինչո՞ւ զարմանալ, որ չկարողացանք մեր բարձրաւանդակի ռազմագիտական անառիկ կէտերն օգտագործել մեր ինքնապաշտպանութեան համար, կամ` մեր ժողովրդի կենսա-հոգեկան կարողութիւնները վերածել դիմադրական եւ ստեղծագործ ոյժի, կամ` մեր մտաւորականութեան պարտադրել ազգայնօրէն ձեւակերպեալ մի աշխարհայեցողութիւն, գէթ, համահայկական եւ համահայաստանեան զգացում:

Ինչո՞ւ դժգոհել աշխարհից, երբ ինքներս խորշելով իմաստասիրելու արւեստից` զրկւեցինք մեր հոգեւոր եւ մարմնական ոյժերը գիտականօրէն կազմակերպելու կարելիութիւնից, դարձանք անոյժ եւ անսկզբունք մի հօտ, խաբվեցինք քաղաքական բոլոր «առեւտուրն եր»-ի մէջ եւ ճշմարտօրէն հերոսական մեր պայքարների պատմութիւնը փակեցինք պարտութեամբ»:

Հայկ ԱՍԱՏՐՅԱՆ
Շարունակելի

ArmAr.am