Շարունակում ենք ներկայացնել հատվածներ Գևորգ Հովհաննիսյանի «Նզովյալները» գրքից

ԳԼՈՒԽ ԺԷ.

Պատմիչներն հիշատակում են քսանից ավելի մեծ ճակատամարտեր, որտեղ հայոց զորքերին անձամբ  գլխավորել է Վասակ սպարապետը: Որոշ ճակատամարտերին, ըստ Փավստոսի, երկու կողմերից զորքերը գլխավորել են Արշակն ու Շապուհը: Բնականաբար, ավելի քան չորս տարի տևած հայ -պարսկական պատերազմում անհաշիվ էին սահմանային նշանակության ընդհարումներն ու հետախուզական բնույթի արշավանքները: Հարկ եմ  համարում անդրադառնալ մի քանի  խոշոր ճակատամարտերի, որոնք, ըստ  իս, լավագու՛յնս են արտացոլում  հայոց բանակի և նրա ղեկավարության մարտական կորովը, ինչպես նաև, Արշակ արքայի որդեգրած մարտավարությունը՝  ողջ պատերազմի ընթացքում(1):

«Ամոթալի»  պայմանագրի կնքումից  շատ  չանցած, ինչպես և սպասվում  էր, պատերազմական գործողությունները սկսվեցին  հայոց և պարսից միջև: Առաջին ճակատամարտը տեղի ունեցավ Ատրպատականի Գանձակ քաղաքի մատույցներում ՝ Թավրիզից  հարավ ընկած շրջանում: Տիզբոնից  հայ սահմանապահներին հայտնում են, որ պարսկական մի մեծ զորաբանակ արշավում է դեպի Հայաստան ՝  Ատրպատականի ուղղությամբ :  Վասակ սպարապետը՝  ոտքի հանելով  Հայոց  Գունդը,  սրընթաց շարժվում է թշնամուն ընդառաջ: Երկու բանակները հանդիպում են Գանձակի մատույցներում: Թեպետ պարսկական բոլոր ուժերը դեռ չէին հասցրել միավորվել նույն տեղում, բայց ժամանածնե՛րն  էլ  արդեն  քանակապես գերազանցում էին հայկական ուժերին: Չնայած  դրան, Վասակը հարձակման հրաման է տալիս: Ճակատամարտի հենց սկզբից,  հայոց այրուձին  աննկարագրելի խուճապ է առաջացնում թշնամու շարքերում: Հայոց Գունդն իր տարերքի մեջ էր: Անխնա սրի են քաշում անասնական վախով համակված պարսից բյուրավոր զինվորներին՝  սոսկալի սպանդ առաջացնելով թշնամու բանակում: Հաղթանակը կատարյալ էր և անգերագնահատելի: Վասակը, սակայն, չգոհացավ փառավոր հաղթանակով: Հայոց  արքան պաշտպանվելու համար չէ, որ Հայքի սահմաններից դուրս էր ուղարկել իր զինվորներին: Արշակի հրամանով,  Հայոց գունդը մի քանի ամիս շարունակ ասպատակում, ավարառում ու գերեվարում էր պարսից աշխարհը: Ատրպատականին սահմանակից  պարսից քաղաքներն ու գավառները հրի ու սրի մատնելուց հետո, Վասակը առավել ուժեղացրեց սահմանապահ զորքերի դիրքերը՝ խստացնելով  պետական սահմանի հսկողությունը:

Շուտով Տիզբոնից հայկական հետախուզությանը տեղեկացվում է, որ Շապուհն անձամբ, հսկայական զորքով, արշավում է Հայաստան: Ստացված տեղեկատվության կատարյալ մանրամասնությունն ու զարմանալի ճշգրտությունը (կասկածից վեր է, որ այն ուղարկվել էր Մեհրուժան Արծրունու կողմից) թույլ են տալիս Արշակ արքային՝  մշակելու և իրագործելու ռազմական մի բարդ  ու հանճարեղ գործողություն, որն համաշխարհային ռազմարվեստի պատմության մեջ իր նախադեպը չի՛  ունեցել՝  մինչև  չորրորդ դար: Հայոց արքայի զորավարական տաղանդն ու անձնական արիությունն, իրականում, ոչնչով չե՛ն զիջել հանճարեղագույն զորավարներին:

Հայոց արքային տեղեկացնում են, որ Շապուհն իր բանակը բաժանելով երեք մասի՝ վճռել է Հայաստան ներխուժել երեք ուղղությամբ: Նման դեպքերում, սովորաբար, հակառակորդի անլիարժեք տեղեկացվածության պայմաններում, հաղթանակն ապահովված էր: Սակայն,  հայոց արքան վաղօրոք գիտեր ո՛չ միայն պարսից բանակի՝  երեք կողմից Հայաստան  ներխուժելու ծրագրի, այլև՝  բոլոր երեք զորասյուների ճշգրիտ երթուղիների մասին: Առաջին զորաբանակը Շապուհը վստահում է Հազարավուխտին, որն արշավում է Վանանդի ուղղությամբ: Երկրորդ զորաբանակը՝  Անդիկանի գլխավորությամբ,  արշավում է դեպի Առբերանի գավառ: Զորքի երրորդ մասը, որ գլխավորում էր ինքը՝  Շապուհը, շտապում է դեպի Այրարատ՝  երկրի սիրտը: Բոլոր երեք զորաբանակներն էլ համալրված էին մարտական փղերով:

Արշակը, համապատասխանաբար, հայոց զորքը բաժանում է երեք մասի: Առաջին զորաբանակը՝  սպարապետ Վասակի առաջնորդությամբ, պետք է դիմավորեր Հազարավուխտին: Երկրորդ զորաբանակի հրամանատար է նշանակվում Բագոս Մամիկոնյանը՝  Վասակի եղբայրը: Նա պետք է չափվեր Անդիկանի հետ: Արշակը ստանձնեց  երրո՛րդ  զորաբանակի առաջնորդությունը: Հայոց արքայի մշակած ծրագրի համաձայն, բոլոր երեք զորաբանակներն էլ, տարբեր ուղղություններով անցնելով գրեթե հավասարաչափ տարածություն, միևնույն օրը պետք է բախվեին թշնամու զորախմբերի հետ: Հայոց աշխարհում միևնույն օրը պետք է տարվեր երեք հաղթանակ:

Սպարապետ Վասակ Մամիկոնյանն իր զորքով Հազարավուխտին հանդիպում է Վանանդ գավառի Երևյալ կոչված վայրում: Երկար արշավից հետո, առանց դադար առնելու, Վասակը հարձակման հրաման է տալիս: Հայոց այրուձին սրընթաց գրոհում է թշնամու կենտրոնական ուժերի վրա: Ճեղքելով պարսիկների մարտակարգը, հայկական զորասյուներն ստիպում են հակառակորդին անկանոն կերպով նահանջել: Ներդաշնակ համերաշխությամբ գործող հայոց զորքի բոլոր թևերի գրոհն այնքա՛ն ուժգին էր և անսպասելի, որ պարսիկները չե՛ն հասցնում անգամ կռվի մեջ ներքաշել մարտական փղերին: Անկանոն նահանջը՝  հաշվված րոպեների  ընթացքում,  վեր է ածվում  խուճապահար փախուստի: Հազարավուխտի զորաթևերը փախչում են մի քանի ուղղությամբ: Հայոց կողմից իրականացված հետապնդումն այնքան գրագետ էր և ճիշտ կազմակերպված, որ պարսիկներն այդպես էլ, մինչև վերջ, չկարողացան միավորել իրենց անջատ ուժերն  ու միասնական ճակատով դիմադրել Վասակի ուղարկած հետապնդող ջոկատներին: Հաղթանակը կատարյալ էր: Հազարավուխտի բանակից պարսկական սահմանը կարողացան անցնել միայն  չնչին փշրանքներ: Վասակի ձեռքն է անցնում հսկայական ռազմավար, որի մեջ Բուզանդն հատկապես ընդգծում է մարտական փղերին(2):

Միևնույն օրը,  հասնելով Առբերանի գավառ՝  Բագոս Մամիկոնյանի գլխավորած զորաբանակը Անդիկանի զորքերին հանդիպում է Վանա  լճի ափին գտնվող Առեստ ձկնորսական ավանում: Պարսիկներն արդեն հասցրել էին մարտական ճակատ կազմել և սպասում էին հայկական ուժերին: Հարձակումը սկսում են հայկական զորաթևերը: Հենց սկզբից հայոց այրուձին կարողանում է ճեղքել թշնամու ճակատային գիծն ու խառնել նրա մարտակարգը: Հրամանատարական դիտակետի ուղղությամբ կատաղի գրոհ ձեռնարկած հայկական մի զորախմբի հաջողվում է հասնել Անդիկանին և ճակատամարտի հենց սկզբում սպանել նրան: Սակայն, պարսից զորքը խուճապի չի մատնվում: Բագոսի զորաբանակին թվով մի քանի անգամ գերազանցող պարսիկները կարողանում են պահեստազորի օգնությամբ վերականգնել մարտական կարգը, կռվի մեջ ներքաշել  թարմ ուժերի և մարտական փղերի զորամասով անցնել հակագրոհի: Բագոսը, սուրը ձեռքին, իր զինվորների առաջին շարքերում, կասեցնում է թշնամու կատաղի հակագրոհը: Կռիվը տևում է մի քանի ժամ: Տեսնելով Անդիկանի մահից հետո պարսից հրամանատարությունը ստանձնած զորավարին, որը մարտական փղի վրա նստած ղեկավարում էր հակագրոհը՝  Բագոսը նետվում է նրան ընդառաջ: Մտնելով փղի տակ՝  Բագոսը սրով զարկում է փղին փորից, նրա հետ տապալելով և պարսից զորավարին, որն իսկույն ոտնատակ է լինում հայոց  հեծելեզորին: Հրամանատարի մահն այս անգամ ճակատագրական է լինում պարսիկների համար, որոնք սկսում են նահանջել: Հայոց զորաթևերի ուժեղ հակագրոհն այդ նահանջը շուտով վերածում է փախուստի: Պարսկական զորքերի մնացորդները հետապնդվում են մինչև սահման: Սակայն, այս փառահեղ հաղթությունը  շատ ծանր նստեց հայոց վրա. Բագոս Մամիկոնյանը չհասցրեց դուրս գալ փղի տակից: Ճակատամարտի հենց սկզբից  սուրը ձեռքին՝  շարքային զինվորի հետ կողք -կողքի կռիվ տվող այս աննվեր զորավարն,  իր մահով շահեց սեփական զորքի հաղթանակը:

Մեկ դա՛ր էլ  չի անցնի, երբ Մամիկոնյան մե՛կ այլ զորավար՝  Տարոնցի Վարդանը, Սյունյաց  գնդի  «օգնությամբ», կհայտնվի փղերի ոտքերի տակ: Հայոց սպարապետներին և անձամբ  ի՛ր զորավարական բարձր որակներին անհարիր մի անփութությամբ, Վարդանը՝  զորքը թողած անտեր, բախման հե՛նց  սկզբից  կգնա անիմաստ  ինքնասպանության(3): Վարդանանք կդիմեն անկանոն փախուստի, չի՛ գտնվի մեկը, որ փոխարինի նահատակված սպարապետին, և … Վարդանը կհերոսացվի, ավելին՝  կդասվի սրբերի շարքը: Իսկ Բագո՛սը, որ իր քայլով ապահովեց պարսկական բանակի կատարյալ ջախջախումը, Բագո՜սը, որ առաջի՛նն էր կռվի դաշտ մտնում և հաճախ, ձին թողած , պայքարում  հետևակ զինվորի հետ կողք-կողքի, Բագո՜սը, որի քաջության համբավը թնդում էր Հայքի սահմաններից  շա՜տ ու շատ հեռու… «Ժողովուրդը Բագոս Մամիկոնյանի մասին հյուսել է հերոսապատումներ»(4):

ՈՒ՜ր էր թե… Բագոսը մոռացվե՛ց  սերունդների կողմից: Նա չհերոսացվեց ու, բնականաբար, չդասվե՛ց սրբերի շարքը: Որովհետև վանքերու՛մ է գրվել Հայոց  պատմությունը:Լսենք Բուզանդին. «Բագոսը… քաջության և արիության մեջ նմանը չուներ, բայց խելքի կողմից պակասավոր էր»(5): Ահա՛ Բագոսի արարքի գնահատականը: Բագոսը խելքից պակասավո՜ր  էր, որովհետև հանուն  հայոց պետականության հզորության մղվող պայքարում, նախապես փայլուն կերպով կազմակերպելով իր զորքի ղեկավարությունը՝  մե՛ն -մենակ դուրս եկավ մարտական փղերի զորամասի դեմ՝  հայոց արքայի փառքի՛ն նվիրաբերելով իր կյանքը: Վարդանը սու՜րբ էր, քանզի զորքը թողած բախտի քմահաճույքին, փոխանակ մտածելու հաղթանակի մասին ՝  հայ զինվորին նահատակության անձնական օրինա՛կ էր ցույց տալիս՝  սեփական մահով ապահովելով հայրապետական գայիսոնի  հաստատունությունը: Բագոսը Հայոց Պետականությա՛ն կերտողն էր. այդպիսիք երբե՛ք չեն հերոսացվել կղերական մատենագիրների կողմից: Վարդանը եկեղեցակա՛ն նահատակ էր. այդպիսինների օրինակներո՛վ  են դարեր շարունակ դաստիարակվել մեր սերունդները:

Հաղթական մարտերից հետո, Վասակի և Բագոսի զորախմբերը դադար են տալիս հայոց սահմանների մոտ՝  սպասելով արքայի հետագա հրահանգներին:

Նույն օրը, Արշակ արքայի գլխավորած զորաբանակը հասնում է Այրարատի Բասեն գավառ, ուր Ոսխա ավանի մոտ Շապուհը տեղաբաշխել էր իր  հսկայաքանակ զորքերը: Դա մարտավարական մեծ սխալ էր Շապուհի կողմից, որն անփութացած իր բանակի քանակական գերազանցության պատճառով, կուտակել էր ուժերը փոքրիկ դաշտավայրում ՝  կաշկանդելով սեփական զորամասերի ազատ գործողությունները: Արշակը սթափ գնահատական է տալիս իրավիճակին՝  մի քանի ժամ հետաձգելով հարձակումը: Գիշերն անփութորեն քնած պարսկական բանակն արթնանում է ահավոր դղրդյունից ու սոսկալի աղմուկ -աղաղակից: Արշակ արքան՝  իր զորաբանակի առաջին շարքերում, ներխուժում է թշնամու ճամբար: Դժոխային աղմուկն ու հայերի անսպասելի հարձակումն անում են իրենց գործը. Շապուհի մի քանի բյուրերով հաշվվող  քնահարամ զորքն այդպես էլ չհասկացավ, թե ինչ է տեղի ունենում: Չկա՛ր մեկը, որ կազմակերպեր և մարտական կարգի բերեր ոչխարի հոտի վերածված զորամասերին: Պարսից զորքը մինչև վե՛րջ էլ դիմադրություն ցույց չտվեց: Արշակը կազմակերպել էր մի սպանդ, որի նմանը Շապուհը երբեք չէ՛ր տեսել  իր երկարատև գահակալության ողջ ընթացքում: Մինչև լույս հայ զինվորներն անխնա կոտորում էին խելահեղ սարսափի մեջ դեսուդեն վազվզող պարսկական բանակի լավագույն զորամասերին: Արևելքի հզոր տիրակալը՝  մի կերպ հաջողեցնելով դուրս սպրդել այդ ջարդից , հազիվհազ իրեն նետեց  Պարսից աշխարհ:

Գիշերային հարձակման մարտավարությունը միշտ էլ ընդունված է եղել և հնարավորինս հաճախակի գործածվել է հին աշխարհի շատ զորավարների  կողմից: Հայ ռազմական պատմությունը նու՛յնպես լի է նման հարձակումներով: Բայց առաջին անգամ Արշակ արքայի օրո՛ք էր, որ հայոց մեջ մշակվեց գիշերային հարձակումների ժամանակ բանակի բոլոր զորատեսակների ներդաշնակ մասնակցությունը:  Շապուհի բանակի ջախջախմանը մասնակցում էին Հայոց Գնդի բոլո՛ր  զորատեսակները: Դրանում  մենք պարտական ենք Վասակ սպարապետին: Տարիների տքնաջան աշխատանքի արդյունքում,  հայոց  բանակը հրաշալի մարտարվեստ էր ցուցադրում՝  նաև մթության քողի տակ  կանոնավոր կերպով կռվելով,  ինչպես դա կաներ ցերեկը: Ընդհանրապես, առանց վարանելու կարելի է ասել, որ Վասակ Մամիկոնյանը կատարելության նոր բարձունքների հասցրեց միջնադարյան հայոց բանակը, և ոչ միայն. համաշխարհային ռազմարվեստի պատմության մեջ ցայժմ տեղ գտած մարտավարական որոշ հնարքներ ծնունդ են առել հենց Արշակի ու Վասակի՛  ժամանակների հայոց բանակում:

Հայոց արքայի սուրհանդակն հանդիպեց Վասակի ու Բագոսի հաղթական զորաբանակների ավետաբերներին՝  նրանց հաղորդելով արքայի կամքը. հայկական երեք զորաբանակները՝  երեք տարբեր ուղղություններով,  պետք է ներխուժեին Պարսկաստան: Սարսափելի պարտությունից դեռ ուշքի  չեկած Շապուհին հրամցվում էր նրա՛  իսկ ծրագրած արշավանքի հայկակա՛ն տարբերակը:  Եվ  հայ-պարսկական սահմանի երեք տարբեր հատվածներից սկսվեց հայկական զորախմբերի ավերիչ արշավանքը: Այս արշավանքն ահավոր կորուստներ պատճառեց Պարսից աշխարհին: Հայոց զորքերն ավերեցին ու կործանեցին հազարավոր շեն  բնակավայրեր և հարուստ ավարով վերադարձան Հայրենիք:

Եթե 363 թվականին դեպի Հյուսիսային Միջագետք իր արշավանքով Արշակ արքան ցույց տվեց հռոմեացիներին, որ այս պատերազմում հետապնդում է իր երկրի քաղաքական շահը և որ ամենևին էլ  չի՛  պատրաստվում այդ շահը զոհաբերել կայսերական զենքի հաղթանակին, ապա Գանձակի, Երևյալի, Առեստի ու Ոսխայի ճակատամարտերը հայ-պարսկական պատերազմի հենց սկզբում՝  հայոց արքայի պատասխանն էին հռոմեա- պարսկական  «ամոթալի»  պայմանագրին: Այդ հաղթանակներով հայոց արքունիքը ցույց տվեց, որ իր կողմից մղվող պատերազմում  ինքը հուսահատ ինքնապաշտպանության չէ՛, որ դուրս է եկել, այլ ունի լուրջ մտադրություններ՝  հայոց գերիշխանությունն Արևելքում վերականգնելու ուղղությամբ: Իսկ որ Արշակի այդ մտադրություններն ամենևին էլ հիմնազուրկ չէին, ցույց է տալիս պատերազմի ողջ ընթացքն ու  հայոց արքայի վարած՝  բացառապես հարձակողական մարտավարությունը:

Գևորգ  Հովհաննիսյան , «Նզովյալներ»

Ծանոթություն

(1) Այս և հետագա բոլոր խոշոր մարտերի նկարագրության համար՝ իբրև աղբյուր, օգտվել եմ նաև «Մեր Հաղթանակները» ժողովածուից: Մեր Հաղթանակները. Հատոր 2. «Նորավանք» ԳԿՀ. 2009

(2) Փավստոս Բուզանդ. Հայոց Պատմություն. ԻԲ

(3) Համլետ Մխիթարյան. Մեզ անծանոթ Վարդանանց պատերազմը. Երևան. Նոյյան Տապան. 2007.  101-120

(4) Մեր Հաղթանակները. Հատոր 2. 19

(5) Փավստոս Բուզանդ. Հայոց Պատմություն. ԻԲ

ArmAr.am

Թեգեր` Գևորգ Հովհաննիսյան