Հարցազրույց արտակարգ եւ լիազոր դեսպան, diplomat.am կայքի տնօրեն ԱՐՄԱՆ ՆԱՎԱՍԱՐԴՅԱՆԻ հետ

-Տարածված կարծիք կա, թե հայերս չունենք ճկուն դիվանագիտական միտք: Եվ սա հաճախ զուգահեռվում է հարեւանների «դիվանագիտական տաղանդին»՝ ստեղծելով թուրքական ճկուն դիվանագիտության մասին միֆը: Չափազանցություն չէ՞ թե՛ մեկը, թե՛ մյուսը:
-Նման դատողությունները, թե հայերս դիվանագետ ազգ չենք, պարզապես ծիծաղելի են ու որեւէ հիմք չունեն: Դիվանագիտությունը պետականության խորհրդանիշ է, եւ քանի որ մենք երկար ժամանակ պետականություն չենք ունեցել, դրա համար էլ այդ ինստիտուտը չի կայացել: Իսկ երբ ունեցել ենք ինքնադրսեւորման հնարավորություն, կարողացել ենք ի ցույց դնել մեր դիվանագիտական ճկուն ունակությունները:
Ասածիս լավագույն ապացույցը փաստերն են մեր պատմությունից: Այսպես, չենք կարող լռության մատնել 65 թվականին Տրդատ Ա-ի այցը Հռոմ` Ներոնի ձեռքից Մեծ Հայքի թագը ստանալու նպատակով: Տրդատի «գործուղումը» ընտանիքի եւ շքախմբի ուղեկցությամբ (3000 մարդ) տեւեց ինը ամիս: Հայոց թագավորին ընդունելու համար Հռոմեական գանձարանն օրական ծախսել է 200.000 ոսկի ֆրանկ, եւ միջոցառումների ճոխությունը ապշեցրել էր անգամ շփացած պատրիկներին:
Անշուշտ, այդ ամենը Տրդատի գեղեցիկ աչքերի համար չարվեց: Հռոմը եւ Պարսկաստանը ճգնում էին իրենց կողմը գրավել Մեծ Հայքը, որը նրանց ռազմական գործողությունների մերձեփրատյան թեւում էր եւ հավասարազոր ռազմավարական նշանակություն ուներ թե՛ մեկի, թե՛ մյուսի համար: Եվ հայերը երկու հսկաների միջեւ մանեւրելու արվեստում ցուցաբերում են դիվանագիտական ճկունություն:
Ի՞նչ շահեցինք այդ այցից. թագադրումից հետո հռոմեական բանակը դուրս է բերվում Հայաստանից, եւ երկիրը ձեռք բերեց լիակատար անկախություն, հաստատվեց Արշակունիների իշխանությունը, երկիրը թեւակոխեց լիակատար խաղաղության տեւական շրջան: Հաճախ եմ մտածել հայոց Տիգրան Մեծ արքայի մասին: Եթե նրա թագավորության տարիներին Հայաստանը եղել է աշխարհում երրորդ հզոր պետությունը, ինչպե՞ս կարող էր նա չլինել լավ դիվանագետ: Այնպես որ մենք իրավունք ունենք պարծենալու մեր նախնիների փայլուն դիվանագիտական հաղթանակներով:
Օրինակներ բերեմ նաեւ մեր օրերից: Երբ 1991-ին ինձ Ռուսաստանից հրավիրեցին Հայաստանում աշխատելու, բերեցի այն հայերի ցուցակը, ովքեր այդ ժամանակ աշխատում էին ԽՍՀՄ ԱԳ համակարգում` թվով 308 մարդ, որոնց մեջ կային 10-15 արտակարգ ու լիազոր դեսպաններ: Նրանք պատրաստակամ էին օգնել մեր նորանկախ երկրին: Եվ վատ չէր լինի, եթե օգտագործվեր հայկական փորձառու ներուժը: Բայց ցուցակը «կորավ», ու ոչինչ չարվեց:
Սակայն պետք է իմանաք, որ ունեցել ենք փայլուն դիվանագետներ` Հարությունյան, Ակոպով, Առաքելյան, Իսրայելյան, Ջեւիջյան եւ ուրիշներ, ովքեր ոսկե էջեր են գրել խորհրդային ու միջազգային դիվանագիտության, արտաքին հետախուզության մեջ։ Ցավոք, այս էջերը շարունակում են մնալ դեռ չուսումնասիրված:
Դառնամ հարցի երկրորդ մասին` թուրքական դիվանագիտությանը: Այն եւս լուրջ հիմքեր ունի, քանի որ օսմանյան դիվանագիտությունը սկիզբ է առնում բյուզանդականից, ինչը թուրքերը, ինչպես ամեն ինչ, սա եւս կարողացան լավ յուրացնել: Այսօր էլ Թուրքիան այդ հարցում ակտիվորեն օգնում է Ադրբեջանին:
-Իսկ աշխարհում այսօր վճռորոշ դեր ունի դիվանագիտական ճկունությո՞ւնը, թե՞ փողն ու տնտեսական շահերը:
-Ասում են, երբ կա հզոր ռազմական ներուժ, ապա դիվանագիտությունը հետին պլան է մղվում, եւ սկսում են խոսել թնդանոթները, այսինքն՝ ի ցույց է դրվում մկանային քաղաքականությունը:
Բայց նաեւ կա հետեւյալը. հաղթել ռազմական դաշտում, դեռ չի նշանակում հաղթել դիվանագիտության մեջ: Հռոմը, որ Հունաստանից վերցրեց դիվանագիտական արվեստը, երբ սկսեց հզորանալ ու վերածվեց իմպերիայի, ու դեմոկրատիայի հիմքերը սկսեցին աստիճանաբար խարխլվել, առաջ քաշեց այսպիսի սկզբունք` խաղաղություն հռոմեական ձեւով: Այսինքն՝ խախտվեց դասական դիվանագիտությունը, քանի որ սկսեց գերիշխել ուժը:
-Ադրբեջանն իրականացնում է խավիարային քաղաքականություն, եվրոպական չինովնիկներն էլ չեն թաքցնում, որ առաջնայինը իրենց համար փողն է ու տնտեսական շահը: Փաստորեն դասական դիվանագիտությունը կորցրել է իր դերը: Ի՞նչ կարող է այս իրավիճակում անել մեր երկիրը, որը ոչ խավիար ունի, ոչ նավթ:
-Սա դառը ճշմարտություն է: Ճիշտն ասած, չեմ նախանձում Հայաստանի նախագահին: Բայց պետք չէ հուսահատվել, Հայաստանը չունի նավթ ու խավիար, փոխարենը պետք է բանեցնի ճկուն դիվանագիտություն: Պետք է կարողանալ գտնել ոչ ստանդարտ մոտեցումներ, կայացնել ինքնատիպ ու համարձակ որոշումներ, բայց լինել նաեւ զգուշավոր: Նման իրավիճակում հայտնված պետությունները ոչ միայն կարողացել են մանեւրել, այլեւ օգուտ քաղել նման իրավիճակից:
Հայաստանը չունի նավթ ու գազ, փոխարենն ունի բարենպաստ աշխարհագրական դիրք: Բացի դրանից, Իրանը, Ռուսաստանն ու ԱՄՆ-ը լավ հարաբերություններ ունեն Հայաստանի հետ, ի տարբերություն մեր մյուս հարեւանների: Եվ ուրեմն, արդյոք, Հայաստանն այս եռանկյունում չի՞ կարող խաղալ միջնորդի կարեւորագույն դերը՝ այն դարձնելով քաղաքական գործոն: Ի դեպ, այս գաղափարը ես չեմ հնարել: Նման քաղաքականությամբ են առաջնորդվել շատ երկրներ, ինչպես Շվեյցարիան, Շվեդիան, Ավստրիան, անգամ աֆրիկյան պետությունները:
-Ինչ կասեք ՄԱԿ-ի որոշ գրասենյակներ Թուրքիա տեղափոխելու թուրքական ծրագրի մասին: Ի դեպ, ՄԱԿ-ի ներկայացուցիչները չեն էլ թաքցնում, որ դրանց տեղափոխումը պայմանավորված է Թուրքիայի կողմից այդ կառույցների ֆինանսավորմամբ: Այսինքն՝ դարձյալ գործ ունենք ոչ թե ճկուն դիվանագիտության, այլ փողի, որպես «քաղաքական գործոնի» հետ: Կարո՞ղ ենք կանխել այդ գործընթացը:
-Սա անշուշտ կարող է մեր երկրի համար հղի լինել լրջագույն վտանգներով: Ի՞նչ կարող ենք անել, ի վերջո` ոչինչ, եթե չկարողանանք ստեղծել կոորպորատիվ ճակատ ու դրա դեմ հանել պետություններին: Բայց դա էլ լուրջ աշխատանք է պահանջում:
Ես մի նշանաբան ունեմ, դիվանագիտությունն անպայման պետք է իրականացնեն պրոֆեսիոնալները: Ո՞վ պետք է այդ գործն իրականացնի. բնականաբար մեր դեսպանությունները: Իսկ ինչպե՞ս կարող են դիլետանտ դեսպանները դա իրականացնել: Պրոֆեսիոնալ դեսպանը պետք է գործի դնի բոլոր` հնարավոր ու ոչ հնարավոր մեթոդները, ծեծի տվյալ պետության բոլոր դռներն ու իր երկրի համար նպաստավոր որոշումներ կորզի:
ՄԱԿ-ի հարցը, վստահ եմ, որ երեկ չի առաջացել, ու եթե մեր նեկայացուցիչը զգոն լիներ, ավելի վաղ նկատեր ՄԱԿ-ի շուրջ ծավալվող խմորումները, թերեւս հնարավոր կլիներ կանխել Թուրքիայի նպատակադրումը:
Նույն իրավիճակն ունեցանք եւ Սաֆարովի արտահանձնման ժամանակ: Դիվանագիտության մեջ ընդունված է «կանխարգելիչ քայլ» սկզբունքը: Այսինքն՝ դիվանագետը 10 քայլ առաջ պետք է նայի, տեսնի ու գործի: Գնալ արդեն կատարված փաստի հետեւից, նշանակում է՝ տանուլ տալ:
Նման բացթողումները մեզանում, ցավոք, քիչ չեն: Հին հույները հետաքրքիր կադրային քաղաքականություն էին իրականացնում: Նախ Ազգային ժողովն էր նշանակում դեսպաններին: Ու երբ դեսպանները վերադառնում էին իրենց միսիան կատարած, կանչվում էին Ազգային ժողով ու նեկայացնում իրենց աշխատանքը` թե՛ քաղաքական, թե՛ ֆինանսական առումով: Եվ եթե չարաշահումներ էին բացահայտվում, գործը հասնում էր դատարանին, ու մեղավորի գլուխը կտրում էին:
Ես չեմ ասում, որ մեր դեսպանների գլուխները կտրեն, քավ լիցի, բայց կարո՞ղ եք հիշել գեթ մեկ դեպք, երբ որեւէ դեսպան գա ու մեր խորհրդարանին հաշվետվություն ներկայացնի իր կատարած աշխատանքի համար: Քանի դեռ մեզանում չկա նման գործելակերպ, ուրեմն չկա նաեւ անհրաժեշտ պատասխանատվությունը:
-Այս պահին, ո՞րն է Հայաստանին ուղղված ամենից վտանգավոր մարտահրավերը, որի ուղղությամբ հարկ է, որ առավել սեւեռենք մեր դիվանագիտական միտքը:
-Ռազմական գործողությունների հնարավոր վերսկսումն է: Ամեն ինչ պետք է անել, որ բանը չհասնի դրան: Մենք պետք է կարողանանք այնպես խաղալ, որ այն երկրները, որոնք ի վիճակի են արգելել պատերազմի վերսկսումը, հենց իրենք շահագրգռված լինեն դրանում: Կարծում եմ, նույնիսկ Ադրբեջանը, որ շատ է խոսում այդ մասին, դրանում եւս շահագրգռված չէ:
-Եվրոպական միությո՞ւն, թե՞ Եվրասիական միություն: Ո՞րն է նպատակահարմար Հայաստանի համար:
-Ես այս հարցում ոչ թե «կամ-կամ»-ի, այլ «եւ-եւ»-ի կողմնակիցն եմ: Անտեսել Ռուսաստանին, մեր կողմից կլինի քաղաքական կարճատեսություն: Ռուսաստանի հետ շատ թելերով ենք կապված, կա նաեւ ՀԱՊԿ-ի խնդիրը, մերժել Ռուսաստանի առաջարկը, կնշանակի կտրել այն ճյուղը, որին նստած ենք:
Երբ ասում են, թե մեզ վրա ռուսները ճնշում են գործադրում, ամենեւին համակարծիք չեմ: Ես կասեի, որ եվրոպական կողմը շատ ավելի է պարտադրանք ներկայացնում: Բայց նաեւ չպետք է մերժենք Եվրոպային: Հայաստանը պետք է առաջնորդվի հետեւյալ սկզբունքով` ոչ գերագնահատել, ոչ էլ թերագնահատել կողմերին, ի դեպ, սա դիվանագիտության ոսկյա օրենքն է:
Եվ ուրեմն, ո՞րն է լուծումը: Տեսեք, մեզ ասում են՝ եթե մտաք Մաքսային միություն, չեք կարող մտնել եվրոպական ազատ գոտի: Իսկ ո՞վ է ասել, որ օրենքներն ու կառույցները դոգմա են: Մի բան պարզ է. մենք պետք ենք Ռուսաստանին, Ռուսաստանն էլ մեզ է պետք: Ուրեմն մենք կարող ենք, չէ՞, գալ համաձայնության ու մեր բարեկամ երկրին առաջարկել` փոխել օրենքի այն կետը, որը կխանգարի մեզ անդամակցել Մաքսային միությանը:
Նույնը կարող ենք ասել նաեւ Եվրոպային: Ի՞նչ է, ԱՄՆ-ը կամ Եվրոպան աշխարհաքաղաքական ծրագրեր չունե՞ն մեր երկրի հետ կապված, իհարկե ունեն: Չնայած փոքր երկիր ենք, բայց մենք հետաքրքրություն ենք ներկայացնում նրանց համար եւ կարող ենք գործել հիմքում մեր երկրի շահն ունենալով: Այստեղ է, որ պետք է ասեմ` ամեն ինչ չէ, որ լուծվում է փողով ու նավթով: Խելքն ու միտքը միշտ էլ հարգանքի են արժանի:
-Ի՞նչ կասեք Հայաստանում Ռուսաստանի նորանշանակ դեսպանի շուրջ բարձրացված աղմուկի առնչությամբ:
-Այն, թե 2007-ին Վրաստանում Ռուսաստանի դեսպան աշխատած ժամանակ Սահակաշվիլին նրան պերսոնա նոն գրատա է հայտարարել որպես լրտեսի, ես եմ բլեֆ համարում: Ընդունենք, որ Իվան Վոլիկինը, իրոք լրտես է: Բայց եթե հետախույզը մեկ երկրում բացահայտվում է, նրան այլեւս մեկ այլ երկիր չեն ուղարկում:
Երկրորդ՝ եթե նախկինում Ռուսաստանը ե՛ւ դեսպան, ե՛ւ հետախույզ նշանակում էր միեւնույն անձին, ապա այսօր այլեւս նման պրակտիկա չկա:
Եվ երրորդ՝ Վրաստանից Վոլիկինին վտարելու պատճառը, կարծում եմ, եղել են Վրաստան-Ռուսաստան միջպետական լարված հարաբերությունները: Հավանաբար նրան մեղադրել են ընդդիմության հետ հանդիպման համար, Սահակաշվիլին էլ, որ էքսցենտրիկ մարդ է, դիմել է նման քայլի:
Նրանք, ովքեր մեզ ասում են, թե չի կարելի թույլ տալ, որ նման մարդուն Հայաստանում դեսպան ուղարկեն, հարց եմ ուզում տալ` իսկ ձեր ի՞նչ գործն է, չէ՞ որ դա նշանակում է խառնվել մեր երկրի ներքին գործերին: Դա դիվանագիտական էթիկայի կոպիտ խախտում է:
Ի դեպ, նման դեպքեր սկսել են մեզանում հաճախ նկատվել: Օրինակ, այն, ինչ արեցին դեսպանները ի պաշտպանություն Վարդան Օսկանյանի` հավաքվելով «Սիվիլիթասում», կոպտագույն միջամտություն էր օտար երկրի գործերին ու դիվանագիտության նորմերի կոպիտ խախտում էր:
Նման կոպիտ խախտում է եւ այն, որ Բրյուսելից մեզ ասում են՝ չպետք է մտնեք Եվրասիական միության մեջ: Նույն շարքից է եւ նախընտրական շրջանում Անգլիայի դեսպանի ֆեյսբուքյան հաղորդագրությունը: Իսկ մեր ԱԳ նախարարությունն այս իրավիճակում պահում է պարտիզանի լռություն: Նման լռությունը համարում եմ՝ կուլ տալ դառը հաբը: «Հարգիր քեզ, որ ուրիշները եւս հարգեն»,- սա պարտադիր սկզբունք է, որ պետք է կիրառենք:
-Ի՞նչ կասեք երկրում ծավալվող ներքաղաքական զարգացումների մասին, մասնավորաբար մեզանում քաղաքական նոր մշակո՞ւյթ է ձեւավորվում, երբ երկրի նախագահն ու ընդդիմության լիդերը փորձում են հրապարակային նամակագրությամբ ելքեր գտնել ստեղծված իրավիճակից:
-Դա շատ դրական քայլ եմ համարում: Կարծում եմ, իրոք նոր մշակույթ է մուտք գործում մեր քաղաքականության մեջ։ Ողջունելի է, որ երկու կողմերն էլ դրսեւորում են բանակցելու պատրաստակամություն: Ինչպես ասում են՝ բանակցելն ավելի լավ է, քան պատերազմելը: Դա չենք հնարել մոտավորապես 400 տարի առաջ կարդինալ Ռիշելյեն ասում էր` անհրաժեշտ է բանակցել, դիվանագիտությունը բանակցություն է անգամ այն կողմերի միջեւ, որոնք պատերազմում են:
-Բայց չնայած ընդդիմության առաջնորդի պատրաստակամությանը, առաջնային պլան է մղվել երկրորդական հարցը. շատ ավելի կարեւորվում է հանդիպման վայրի ընտրությունը, քան երկխոսության օրակարգը:
-Այո, փաստորեն տեխնիկական հարցերն են առաջնային պլանում, բայց հույս ունեմ, որ այն անպայման կընդունի բովանդակային բնույթ: Կրկնում եմ, բանակցային գործընթացն ինքնին, թող լինի նամակագրական ձեւով, բայց շատ ավելի լավ է, քան այն հարաբերությունները, որ կային ընդդիմության ու իշխանության միջեւ 2008-ին: Հուսով եմ, որ այսօր երկու կողմերն էլ կկարողանան գալ ընդհանուր հայտարարի, որից անկասկած կշահեն մեր ժողովուրդն ու պետությունը:
ԱՐՄԻՆԵ ՍԻՄՈՆՅԱՆ