Հարցազրույց Արեւելագիտության ինստիտուտի տնօրեն ՌՈՒԲԵՆ ՍԱՖՐԱՍՏՅԱՆԻ հետ

-Ըստ Ռաֆայել Լեմկինի, ցեղասպանությունը ոչ միայն ազգային կամ կրոնական խմբի վերացումն է նրա ֆիզիկական բնաջնջման միջոցով, այլեւ նրա ազգային, հոգեւոր մշակույթի ոչնչացումը: Հայերի ֆիզիկական բնաջնջմանը զուգընթաց, թուրքերը նպատակամղված ոչնչացրին նաեւ մեր հոգեւոր ու մշակութային արժեքները: Մինչդեռ այս մասին շատ քիչ ենք խոսում, ինչո՞ւ:
-Սա շատ կարեւոր հարց է, բայց այստեղ կա մի կարեւոր խնդիր. մինչ օրս չունենք մեր կորուստների վերջնական ցանկը, հետեւաբար չենք կարող հարցը բարձրացնել, քանի դեռ այն ամբողջական չէ, իսկ լրացնելու համար պետք է լուրջ ու բարդ աշխատանք կատարել:
-Պահպանված են փաստաթղթեր, որոնք կարող են օգտակար լինել, օրինակ 1912-1913թթ. Կ.Պոլսի Հայոց պատրիարքարանի կազմած հայկական վանքերի եւ եկեղեցիների ցուցակները, 1919թ. Փարիզի վեհաժողովին Պողոս Նուբար փաշայի, Ա.Ահարոնյանի ներկայացրած ցուցակը: Եղածը բավարար չէ՞ խնդիրը արծարծելու համար, եւ որքանո՞վ է ճիշտ սպասել, թե ցուցակը ե՞րբ կամբողջանա:
-Անշուշտ, նշվածը հստակ փաստեր են, ի դեպ, առաջինը դրանք հրատարակել է հարազատ պապս` թուրքագետ Արամ Սաֆրաստյանը: Բայց այդ ցանկերը եւս ամբողջական չեն, օրինակ, ցանկից դուրս է մնացել Վանը, բացի դրանից, ներկայացված է միայն Հայ Առաքելական եկեղեցու ունեցվածքը, մինչդեռ մենք ունենք հայ կաթոլիկների, բողոքականների հազարավոր սրբատեղիներ: Ի վերջո, եկեղեցիներից բացի ունեցել ենք նաեւ այլ մշակութային կոթողներ, եւ դրանք անտեսել չի կարելի:
Անշուշտ նստել, սպասելն անիմաստ է, բայց գոնե պետք է հստակեցնենք, թե ի՞նչ ցուցակներ ունենք պահպանված ու իմի բերենք: Սրան զուգահեռ շատ կարեւոր է, թե ինչպես կներկայացնենք մեր արդարացի պահանջը: Այսօր պետք է պատրաստենք այն միջազգային փաստաթղթերի փաթեթը, որոնց հիման վրա կարող ենք բարձրացնել մեր պահանջատիրությունը:
–Ինչպե՞ս եք գնահատում Ամենայն Հայոց կաթողիկոս Գարեգին Բ-ի եւ Մեծի Տանն Կիլիկիո կաթողիկոս Արամ Ա-ի համատեղ հայտարարությունը, որով կոչ արվեց Թուրքիային ճանաչել Հայոց ցեղասպանությունն ու վերադարձնել բռնագրավված հայկական եկեղեցիներն ու եկեղեցապատկան կալվածքները:
-Մեր հոգեւոր հայրերի հայտարարությունը ցույց է տալիս, որ շատ լուրջ ենք վերաբերվում այս խնդրին եւ ոչ միայն խոսում ենք, այլեւ փորձում այն դարձնել իրական քաղաքականության մաս: Սա առաջին քայլերից մեկն է` գործընթացի մեջ միջազգային կառույցներին ներգրավելու համար: Պետք է գործընթաց ծավալել եվրոպական կառույցներում` Եվրախորհուրդ, ՅՈՒՆԵՍԿՕ, ԵՄ, օգտագործելով նրանց ընդունած իրավական փաստաթղթերը:
Իսկ Թուրքիան նրանց առաջ պարտավորություն է ստանձնել` պաշտպանել իր տարածքում գտնվող հոգեւոր, մշակութային ժառանգությունները: Այս փաստից էլ պետք է սկսենք: Իհարկե, աշխատանքը բարդ է, հանցագործը վերցրել է ու չի տալիս, մենք պետք է կարողանանք իրավունքի ուժով վերադարձնել գողացածը: Թերեւս մեր եկեղեցին գործնական աշխատանքներ տանում է այս ուղղությամբ, ճիշտն ասած, տեղյակ չեմ:
-Բայց արդյոք այս գործը պետք է թողնել եկեղեցո՞ւ ուսերին, թե՞ պետք է համադրվեն եկեղեցու եւ պետության ջանքերը:
-Իհարկե, ու դեռ ավելին, սա ոչ միայն Հայաստանի Հանրապետության, այլեւ համայն հայության խնդիրն է, իսկ Հայաստանը կարող է կատարել ուժերը համախմբողի դեր: Բայց այստեղ կան մի քանի կարեւոր խնդիրներ:
Նախ, առաջին փուլով պետք է պահանջենք, որ Թուրքիան հայկական եկեղեցիները ներառի իր մշակութային հուշարձանների ցանկում, որպեսզի դրանք լինեն պաշտպանված: Գտնվելով պետության հովանու ներքո՝ մեր եկեղեցիները չեն քանդվի, չեն պայթեցվի: Հետեւաբար այսօրվա մեր անհետաձգելի գործն է կանգնեցնել հայկական կոթողների վերջնական ոչնչացումը:
Սրանից հետո միայն կարող ենք դիմել միջազգային կառույցներին ու հիշեցնել Թուրքիայի ստանձնած պարտավորությունները: Իսկ դրա համար, կրկնում եմ, պետք է մեր ձեռքի տակ ունենանք մեր եկեղեցիների, հուշարձանների ամբողջական ցուցակը:
Բայց այսքանով էլ մեր աշխատանքը չի ավարտվում: Հաջորդ փուլում պետք է մտածենք, թե ինչպե՞ս կարող ենք հայ ժողովրդի կողմից հազարամյակների ընթացքում ստեղծված նյութական, մշակութային արժեքները վերադարձնել տիրոջը: Այս քայլը պետք է դիտարկվի ցեղասպանության հետեւանքների վերացման շրջանակներում: Ի վերջո, մեր նպատակն է վերականգնել այն իրողությունը, որը մինչ ցեղասպանությունը կար Արեւմտյան Հայաստանում: Այսինքն՝ հայ ժողովուրդը պետք է լինի իր հայրենիքում՝ Արեւմտյան Հայաստանում եւ տեր կանգնի իր ստեղծածին:
-Կարո՞ղ ենք ասել, որ Հայոց ցեղասպանության 100-րդ տարելիցի նախաշեմին ակնհայտ են նոր շեշտադրումները, այսինքն, ի վերջո, ճանաչման եւ դատապարտման ռազմավարությունից անցում ենք կատարում պահանջատիրության, հատուցման:
-Այո, ու գնալով մեծանում է այն մարդկանց թիվը, ովքեր գիտակցում են դա: Բայց նկատենք, որ փոփոխվում է նաեւ Թուրքիայի ռազմավարությունը: Այն դառնում է ավելի խորամանկ ու ճկուն:
Այսօր թուրքերն աշխատում են ներազդել աշխարհի կարծիքի վրա: Այդ քայլերից մեկը դրսեւորվեց 2005-ին, երբ Էրդողանը նամակով դիմեց Ռոբերտ Քոչարյանին, առաջարկելով ստեղծել համատեղ հանձնաժողով: Առաջին անգամ Թուրքիայի ղեկավարը, որը մշտապես մերժել էր ցեղասպանության փաստը, ասաց` մենք չգիտենք եղե՞լ է, թե՞ ոչ, դրա համար եկեք ստեղծենք հանձնաժողով:
Եվ գիտե՞ք սա ինչ էր նշանակում, այն, որ թուրքերը առաջնորդվում են Արեւմուտքի աշխարհընկալման առանձնահատկություններով, որը պատրաստ է հարցականի տակ դնել ամեն ինչ: Բարեբախտաբար մենք ժամանակին ճիշտ կողմնորոշվեցինք ու չընկանք Հայոց ցեղասպանությունը հարցականի տակ դնող ծուղակի մեսջ:
-Իսկ այսօր, 100-րդ տարելիցի նախաշեմին, Թուրքիան ի՞նչ նոր ծուղակներ է փորձում լարել:
-Թուրքիան իր ջանքներն ուղղել է դեպի հայկական սփյուռք, փորձում է ինչ-որ եզրեր գտնել հայկական կառույցների հետ, օրինակ, ասում են` դուք էլ եք եղել Օսմանյան կայսրության քաղաքացիներ, անցյալում ինչ եղել` եղել է, եկեք այսօր միասին լինենք: Սա շատ վտանգավոր է: Չնայած, չեմ կարծում, որ թուրքերը կհասնեն իրենց նպատակներին, բայց պետք է հայերս շատ զգոն լինենք:

Հարցազրույցը վարեց` ԱՐՄԻՆԵ ՍԻՄՈՆՅԱՆԸ