Ներկայացնում ենք արձակագիր ԱԼՎԱՐԴ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆԻ հետ մեր զրույցի շարունակությունը

-Շարունակելով մամուլի թեման, ասեմ, որ հաճախ են լրատվամիջոցների պատասխանատուները, մասնավորաբար էլեկտրոնային, արդարանում, թե եթերից մատուցվում է այն, ինչի պահանջարկն ունի հասարակությունը: Իրո?ք մեր ժողովուրդն ցածրորակ հաղորդումների, հոդվածների պահանջարկ ունի:
-Իհարկե, ոչ: Հասարակության մասին այդքան մակերեսային դատողություններ անել չի կարելի: Իսկ հոգևոր արժեքային համակարգի ստեղծողը միշտ էլ փոքրամասնությունն է և ոչ երբեք մեծամասնությունը: Դրա լավագուն օրինակը խորհրդային շրջանի վրացական կինոն էր: Վերցնում էին ֆրանսիական վեպերը թարգմանում ու վրացու ասպետական, ինչ-որ դոնքիշոտյան կերպար ստեղծում, որը ոչ մի կապ չունի իրականության հետ, բայց կարողացան հասարակությանը համոզել, որ վրացիներն այդպիսին են: Իսկ այդ նույն ընթացքում մեր կինոգործիչները ստեղծում էին կանաչի ծախողների, շյուլերի կերպարներ: Այսօր մեր դասական ֆիլմը համարվում է <Հարսնացուն հյուսիսից>-ը, որը պարապ պատմություն է, պարզապես դերասաններն են տաղանդավոր մարդիկ: Հիշեք նաև <Միմինոն>. վրացին օդաչու է, իսկ հայը սողում էր բեռնատարով: Մինչդեռ ունեինք այնքա~ն հետաքրքիր թեմաներ, որ կարող էինք էկրան բարձրացնել:
Հիմա պիտի խոսքիս ընթացքում, տեղ -տեղ շեղեմ ձեզ քննարկվող թեմայից, որովհետև այլընտրանք չունեմ, բա ո?ւմ, եթե ոչ լրագրողին պիտի ասեմ իմ` մտավորականիս մտահոգությունները:

ՊԱՐՈ’Ն ՎԱՐՉԱՊԵՏ, ԻՆՉՈՒ ՉԵՔ ԳՆԱՀԱՏՈՒՄ ՄԵՐ ԱՐՎԵՍՏԱԳԵՏՆԵՐԻՆ

Օրերս եթերով դիտում էի Վարդգես Պետրոսյանի 80-ամյակին նվիրված հաղորդումը, ու մտածում` <Կրակե շապիկ> վեպի համար հայտնի հրապարակախոսն ինչպիսի~ հալածանքների ենթարկվեց: Խորամուխ չեղանք նրա ասածների մեջ, մինչդեռ կյանքը բերեց ու ապացուցեց, որ Պետրոսյանը համարյա մարգարեացել էր, որ հայի ու թուրքի երկխոսությունը, այնուամենայնիվ, պետք է կայանա… Բայց մենք Վարդգես Պետրոսյանի խոսքը չհանդուրժեցինք: ինչո?ւ, որովհետև մենք չենք կարողանում հանդուրժել և ընդունել, որ օրինակ, Հրանտ Մաթևոսյանից բացի կարող է մեկ ուրիշն էլ իր ճշմարտությունը բերել: Բայց չէ? որ հայերս չուքչա չենք, որ մի գրող ու մի նկարիչ ունենանք: Մենք շատերն ունենք, բայց այն ինչ արեց Այթմաթովն իր Ղրղըզստանի համար, մեր գրողներից, արվեստագետներից ոչ մեկը չկարողացավ անել, որովհետև չարությունը մեծ դեր խաղաց ու խեղդեց խոսքը: Իմ սերունդը գրեթե ոտնատակ գնաց: Մեծագույն գրող էր Հրանտ Մաթևոսյանը: Բայց կարող էր չէ, որ նրա կողքից նաև Վարդգես Պետրոսյանն իր խոսքն ասելու հնարավորություն ունենար: Փոխարենը` հալածվեց: Այսօր էլ դարձյալ մոռացել ենք մեր շատ լավ գրողներին: Մանկուրտի պես ոտնատակ ենք տվել: Չի կարելի, կրկնում եմ, մենք չուքչա չենք ու կարող ենք մեզ ավելին թույլ տալ, որովհետև Վահագն Դավթյան ունենք, Համո Սահյան, Սիլվա Կապուտիկյան, Շիրազ ու Սևակ ունենք, բայց այսօր դուք եթերով լսո?ւմ եք նրանց մասին: Ցավոք`ոչ:
Ուզում եմ դիմել պարոն վարչապետ Տիգրան Սարգսյանին: Վերջերս դիտում էի <Արմնյուզ>-ի <Իմ գրադարանը> հաղորդումը, ուր վարչապետը հիացած խոսում էր Էստոնիայում ապրող Գայանե Մարկոսյան գրողի ու նրա <Պենելոպե> վեպի մասին: Տիգրան Սարգսյանը գուցե լավ վարչապետ չէ, բայց կրթված, ուսյալ մարդ է և Գայանեի մասին խոսում էր հիացմունքով: Եվ ես հանկարծ ցավ զգացի: Երբևէ չի եղել մի դեպք, որ Տիգրան Սարգսյանն իմ խնդրանքը մերժի, իհարկե դրանք անձնական բնույթի չեն եղել, այլ առնչվել են ՀՕՄ-ին: Նա մասնակցել է մեր բոլոր միջոցառումներին, ու գործնականորեն աջակցել մեզ, բայց նա ընդառաջ է գնացել պատգամավոր Ալվարդ Պետրոսյանի խնդրանքին և ոչ թե գրող Ալվարդ Պետրոսյանին, որովհետև նա չգիտի ո?վ է Ալվարդ Պետրոսյան գրողը: Ու ես ցավ ապրեցի:
Հետո մի դեպք հիշեցի: Տարիներ առաջ էր, Վարդգես Պետրոսյանն ինձ հրավիրել էր իր մոտ, գնացի, բայց քարտուղարուհին ընդգծված ասաց`Վարդգես Համազասպվիչի մոտ հյուր կա, պիտի սպասեք: Հետաքրքրվեցի` ո?վ է հյուրը, նա խոր ակնածանքով ասաց` Ալիսիա Կիրակոսյանը: Իսկ երբ դուրս եկան լուսահոգի Վ. Պետրոսյանը այնպե~ս էր ուղեկցում Ալիսյային, ինչպես կուղեկցեին ճենապակյա արձանիկին: Ես 25 տարեկան էի, ինքս էլ վատը չէի (ծիծաղեց), նաև լինելով նրբանզգաց, նեղացա, որ ինձ կանչել էր ու այդքան սպասեցնել տվել: Ասացի, Վարդգես Համազասպվիչ, անպայման պետք է գնանք դուրս, հետո գանք, որ մեզ էլ գնահատե?ք: Իսկ հիմա ո?ւր է գնահատաված Ալիսյա Կիրակոսյանը, չկա, իսկ ես այստեղ եմ, կամ:
Մի երկու բան եմ գրել ու գիտեմ, որ դրանք հայ արձակի մեջ իրենց կայուն տեղն ունեն, բայց, ափսոս, որ երկրիս ուսյալ վարչապետը չի կարդացել: Եվ ես իմ կանացի նախանձոտ հայացքով նայում ու մտածում էի` էդ ինչո?ւ ես դու հեռու Էստոնիայի տաղանդավոր աղջկա գործը կարդում, բայց Ալվարդ Պետրոսյան չես կարդում: Ուրախ եմ, որ վարչապետը հովանավորել է Կոստան Զարյանի գրքի տպագրությունը, դա հարգանք է առաջացնում, բայց հարց եմ նրան ուղղում` քո երկրի գրողներից ո?ւմ գիտեք բացի Սիլվա Կապուտիկյանից ու Ներսես Շնորհալուց, այսօրվա սերնդի հետ չարքաշ ապրող ո?ր արվեստագետին գիտեք:
Եվ պահանջո’ւմ եմ, որովհետև ես այս երկրի հարկատուն եմ, պահանջում եմ, քանի որ վարչապետն ի’մ պետության կարևոր անձանցից մեկն է:
Միայն տեսնեիք, թե ԽՍՀՄ տարիներին իսկապես ուսյալ Կարեն Դեմիրճյանն ինչպիսի հարգանքով, ակնածանքով էր գալիս մասնակցելու գրողների միության համագումարին, նա նաև տագնապած ու լարված է: Ուսյալ, փիլիսոփա բացառիկ մի անձ էր նաև փոխվարչապետ Ալեքսան Կիրակոսյանը: Ես դեռ երիտասարդ էի, ու նա մի օր զանգահարեց, կարդացել էր <Գարուն>-ում հրապարակված գործս, ասաց` Բարդուղի աղջիկ, էս ի~նչ տաղանդավոր ես: Մի շաբաթ հպարտությունից թռչկոտում էի: Այսինքն, կարդում էին: Ու ես այսօր արադարացիորեն բողոքում եմ Տիգրան Սարգսյանից:
Գրողի, արվեստագետի հանդեպ անտարբերության մասին բարձրաձայնելով ես սկսում եմ իմ անձից, որովհետև ես ամենաաղմկահարույցն եմ, ամենակայացածը, ամենից շատ մամուլում երևացողը: Բայց ինչքան դառնություն կա մյուսների մեջ, որ մտածում են` ի?նչ ճանապարհով արժանանան իրենց երկրի ամենազոր իշխանությունների ուշադրությանը:
Մեզանում կան մարդիկ, ովքեր իսկական արժեքներն են, ինչպիսիք են Հենրիկ Հովհաննիսյանը, Դանիել Երաժիշտը, բա չեն ուզո?ւմ իմանալ, որ Դանիել Երաժիշտն ու իր չքնաղ <Շարական> համույթը սերմնացանների պես ինչպե~ս են ուզում են մի բան պահել ու փրկել: Չի հետաքրքրո?ւմ, թե ով է դերասան Լոռենց Առուշանյան, որ իր սերնդի սիրելին է եղել: Չեն ուզո?ւմ գնահատել այսօրվա արվեստագետների ա’յս տեսակը: Շոում բիզնեսն է? այդքա~ն կարևորը ու, թե Սիրուշոն ի?նչ շոր է հագել: Էս աստղացավը ո~նց է մեզ կպել:

ԼՐԱԳՐՈՂՆԵՐ, ՄՈՌԱՑԵ’Ք ԿԻՍԱԳՐԱԳԵՏՆԵՐԻՆ

Զարմանում եմ, միթե այդքան հետաքրքիր է զրուցել, ասենք, պատգամավոր Սամվել Ալեքսանյանի հետ, փոխարենը չլսելու բանաստեղծուհի Հռիփսիմեին, այդ տաղանդավոր համեստ, մարդուն: Էլ ինչպե?ս մեր ժողովուրդին տեղեկացնենք, որ հանճարեղ մտավորականներ ունենք: Մամուլին, հեռուստատեսությանը մեր մշակույթը չի հետաքրքրում:
Ինչո?ւ եք հետաքրքրված միայն մեծահարուստներով, պատգամավորներով: Մոռացեք կիսագրագետներին, նստե’ք ու գրե’ք Դանիել Երաժիշտի ու նրա նմաների մասին:
Իսկ ով, եթե ոչ մամուլը պետք է բարձրաձայնի, որ շատ կարևոր բաներ են մեզանում տձևացել: Բարեգործությունն ու բարեսիրությունը դարձրել ենք առևտուր, ուղղակի <սպեկուլյացիա>: Մենք բարությունն ու հավատքը թատրոն ենք դարձրել: Մինչդեռ բարեսիրությունը խոնարհություն է: Մենք էս ժողովրդի ողնաշարը ջարդեցինք ու սովորեցրեցինք չամաչել մուրացկան լինելուց: Մենք կորցրել ենք ամաչելու հատկությունը: Ամոթ չէ?, որ ես գողանում եմ, ամոթ չէ? որ կուշտ ուտում եմ, իսկ կողքինիս երեխան սովվալուկ է: Հայրս ինձ ասում էր, չի կարելի կուշտ աչքերով նայել աշխարհին, և ես միշտ փորձեցի իմ մեջ փայփայել ու պահել փոքրիկ սովալլուկ, շատ ծանր մանկություն ապրած Ալվարդիկին: Եվ դա ոչ թե մոզոխիզմ է, այլ ուզեցի չկորցնել զգացողությունս, ու չմոռանալ սովի, թշվառության հոտը: Իսկ այսօր, երբ պատգամավորը ասում է` ես <գռուզչիկ եմ աշխատել>, ես չեմ հավատում նրա, որովհետև <գռուզչիկ> աշխատած մարդը չի կարող այդքա~ն հղփանալ:
Մտավորականերին անտեսելը ամենավտանգավոր բանն է, որ անում եք լրագրողներդ: Ավելին, ստեղծում եք խուճապի զգացողություն`վա’տ է, վա’տ է, անվերջ սա ենք լսում: Մամուլը կատակլիզմների ուրվականը կախել է ժողովրդի գլխին: Մարդկանց շեղում եք հոգևոր արժեքներից, նրանք էլ փախնում են երկրից, հավատացեք, արտագաղթի պատճառը միայն սոցիալական խնդիրները չեն: Նաև մամուլից է կախված, թե մենք որպես ազգ պետք է ապրենք այս երկրո?ւմ, թե? որպես ամբոխ:

ԻՆՉՈ?Ւ ԵՆՔ ԱՍՊԱՐԵԶԸ ԹՈՂԵԼ ՀԱՄԲԱԿՆԵՐԻՆ

-Արդարացի է ձեր վրդովմունքը, սակայն չեմ կարող նաև չարձանագրել մյուս մտահոգիչ իրողությունը. հայ ժողովրդի համար բախտորոշ այս ժամանակներում, երբ ազգային, հոգևոր արժեքները միտումնավոր ոտնակոխ են արվում, առավել քան երբևէ պետք է լսելի լինի ազգապահպան հայ մտավորականի ձայնը: Մինչդեռ նրանք լռում են, ու բանաստեղծի խոսքով ասած` ասպարեզը թողնում համբակներին: Ինչո?ւ:
-Դա վախի հետևանքն է: Մի մոռացեք, որ այսօրվա կայացած մտավորականությունը ստալինյան բռնապետություն է տեսել: Ինքս էլ զոհի զավակ եմ: Երրորդ կուրսում էի, Հրաչ Մաթևոսյանն ինձ ասաց` <բանբակների մեջ ես մեծացածը>, այնքան էի վիրավորվել, որ առաջին անգամ բարձրաձայնեցի`ես համարվել եմ ժողովրդի թշնամու զավակ: Եվ միայն այսօր եմ հպարտությամբ ասում` Ֆրանսիայի ազգային հերոս, պատվավոր լեգիոնի ասպետ Բարդուղ Պետրոսյանի զավակն եմ: Մի մեղադրեք, մի ամբողջ սերունդ սարսափով էր ապրում:
-Բայց չէ? որ մտավորականը պետք է կարողանա հաղթահարել իր միջ վախը: Արդարացի եք, ասելով` վախենալու է շանտաժ անող լրագրողը, հավատացեք, նույնքան վախենալու է վախեցած մտավորականը: Իսկ այսօրվա սերունդը չի ուզում վախվորած գրող ու արվեստագետ ունենալ:
-Ճիշտ եք ասում: Ես այս հարցազրույցը տալիս եմ ներկայանալով որպես իմ համքարության դեսպանը և մի խորհուրդ տալիս լրագրողներին, ակտիվացրեք մեր տաղանդավոր ու լուռ մտավորականներին, ասացեք, այ սիրելիներս, ախր դուք մեր լավագույնն եք, ինչնի?ց եք վախեցած, ինչի? չեք խոսում: Չնայած 25 տարին բավարար չէ, որ փոխվեն նախկին սերնդի զգացողությունները: Մարինա Ցվետաևան, աշխարհի մեծագույն գորողներից մեկը կախվեց, հասկանում եք: Իսկ Աննա Ախմատովան զավակին փրկելու համար Ստալինին գրեց` <Աստված պահի քո բալին>, պատկերացնո?ւմ եք, վախեցավ, ինքն իր բառերը չգտավ, նստեց, Թումանյանի քառյակը թարգմանեց ու նամակ գրեց Ստալինին:
Իսկ մոռացել ե?ք Լևոն Տեր-Պետրոսյանի իշխանության տարիների սարսափների մասին: Ի~նչ արշավանք էր, իսկական եղեռն իրականացվեց մտավորականների նկատմամբ, երբ ազգը բաժանեցին <սոռտերի>` սա դաշնակցական է, նա համակիր: Ժամանակին գրել եմ, քաղաքականությունը եկավ ու մխրճվեց մեր սերունդի կյանքի մեջ, ինքս էլ, որ ակտիվ բնավորություն ունեմ, ու դեռ մանկուց վախս հաղթահարած եմ, մխրճվեցի այդ կյանքի մեջ:
Այո, մեզանում կան նաև պալատական մտավորականներ, որոնք միշտ կուշտ ու տռուզ գրպանի կողքին են:
Բայց ես պալատական չեմ, ես ազատ ու ոչնչից չվախեցող մարդ եմ: Նաև շատ ամաչկոտ, ամաչում եմ ստելուց, ամաչում եմ մի քիչ ավելի կեղտոտելուց այս երկիրը, ամաչում եմ թոռներիս աչքերից, ամաչում եմ մեր ժողովրդից, որին անվերջ խաբում է և’ ընդդիմությունը, և’ իշխանությունը:
Իսկ ես չեմ վախենում ասել ճշմարտությունը, որ ճաք եմ տալիս էս սեռական փոքրամասնությունների, էս աղանդների մասին լսելով: Սա ի?նչ ազատություն է, մենք ի?նչ ենք քարոզում: Մի փեզեվանք Միքայել Դանիելյան կարող է կանգնել ու իբրև մարդու իրավունքների պաշտպան այլասերվածներին պաշտպանել, որոնք թաղված են սոդոմական մեղքերի մեջ: Էս ի?նչ որոմ է մտել մեր մեջ: Կուրծք ենք ծեծում, որ մենք առաջին քրիստոնյա ժողովուրդն ենք, բայց այդ սոդոմական մեղքերը թույլ ենք տալիս որ նվաճեն մեր երկիրը: Ես զարմանում եմ, Հրանուշ Խառատյանը մեկ մի նալին է խփում, մեկ մյուսին, իսկ Միքայել Դանիելյանին ուղղակի համարում եմ վարակ:
Այս ամենով հանդերձ, ես հավատում եմ Կանտին, ով ասել է` ռացիոնալ չեն կայսրությունները, նրանք կփլուզվեն, իսկ փոքր երկրներն ավելի կենսունակ կլինեն: Շշմելու բան է, խոսել է նաև հայերիս մասին ու ասել, հայերի գենետիկան չի սպառվել, նրանք խոսք ունեն դեռ ասելու: Եվ ես դրան հավատում եմ, միայն թե ինքներս քացի չտանք մեր տաղանդավոր ժողովրդին:

ԱՐՄԻՆԵ ՍԻՄՈՆՅԱՆ