«Առաջին լրատվական»-ի զրուցակիցն է 1992-1996 թթ. ղարաբաղյան հակամարտությամբ զբաղվող՝ Ռուսաստանի միջնորդական առաքելության ղեկավար, ՌԴ նախագահի հատուկ ներկայացուցիչ, ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի նախկին համանախագահ, ներկայումս Ռուսաստանի ԱԳՆ վետերանների խորհրդի նախագահ Վլադիմիր Կազիմիրովը:

– Պարոն Կազիմիրով, ղարաբաղյան հակամարտության խաղաղ կարգավորման գրեթե 20 տարիների ընթացքում գործընթացը ոչ միայն դոփում է տեղում, այլև գրեթե փակուղում է հայտնվել Ռամիլ Սաֆարովի հերոսացման հայտնի պատմությունից հետո: Վերջ ի վերջո, Ձեր կարծիքով, հնարավո՞ր է արդյոք հաջողության հասնել ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի ձևաչափով, թե՞ պետք է ձևաչափը փոխել:

– Հենց հակամարտության կողմերն են որոշում իրենց դիրքորոշումը՝ արդյոք հակամարտող կողմին զիջե՞լ այս կամ այն հարցում, այս կամ այն պայմանի դեպքում ընդառաջ գնա՞լ, թե՞ ընդհակառակը՝ ոչ մի բանում ընդառաջ չգնալ: Կողմերը, այլ ոչ թե միջնորդները՝ Մինսկի խմբի համանախագահները: Այդ պատճառով նրանց վրա ցանկացած տիպի պատասխանատվություն դնել բանակցությունների արգելակման համար՝ պրիմիտիվ ու լպիրշ արարք է, նրանց արարքը, ովքեր իրականում մեղավոր են արգելակման համար:

Ձեր ձևակերպումն այնքան էլ հստակ չէ՝ բանակցությունները հանձնարարված է անցկացնել ոչ թե ողջ Մինսկի խմբին, այլ միայն նրա համանախագահներին (1997-ից դրանք Ռուսաստանը, ԱՄՆ-ն ու Ֆրանսիան են): Իսկ ՄԽ-ն, որպես այդպիսին, իրականացնում է միայն խորհրդատվական մեխանիզմի դեր համանախագահների համար: Այն նույնիսկ մանդատ չունի: Ասացեք՝ կա՞ն արդյոք ավելի ազդեցիկ, օբյեկտիվ և ղարաբաղյան հակամարտության առանձնահատկությունները ավելի լավ իմացող երկրներ, որքան ներկայիս եռյակն է: Որտե՞ղ են նրանք: Այնպես որ բանը բանակցությունների ձևաչափը չէ, այլ իրատեսական գնահատականները և հակամարտության կողմերի ղեկավարների մտածելակերպը, նրանց քաղաքական կամքը:

Բացի այդ, կարգավորումը հայտնվել է փակուղում այն պատճառով, որ կողմերից մեկը համառորեն հայտարարում է, որ պատրաստ է հակամարտությունը լուծել ուժի միջոցով: Կարո՞ղ է արդյոք ընդդիմադիր կողմը նման իրավիճակում իրեն ճկունություն և բանակցություններում որոշակի զիջողականություն թույլ տալ: Չէ՞ որ այստեղ հակամարտող կողմերի հարաբերակցությունն այնպիսին չէ, ինչպես ԱՄՆ-ի ու նրա համախոհների և Սիրիայի հարցում… Բանակցություններում իրական տեղաշարժերի համար հարկավոր է սկզբում լիովին վերացնել ռազմական գործողությունների վերսկսման սպառնալիքը:

– Ձեր նախորդ հարցազրույցներից մեկում Դուք Ռուսաստանն անվանել էիք «ամենակառուցողական միջնորդը», որի շնորհիվ տարածաշրջանում խաղաղություն է պահպանվում, բայց մյուս կողմից՝ ինչպես ցույց տվեցին վերջին զարգացումները, Ռուսաստանը սկսեց հարձակողական ռազմական տեխնիկա մատակարարել Ադրբեջանին, մի երկրի, որն անընդհատ պատերազմով է սպառնում ՀԱՊԿ-ում Ռուսաստանի դաշնակցին, ավելին՝ Ալիևի վարչակարգի նման լկտի պահվածքը ոչ միայն չի բախվում Ռուսաստանի կողմից հակադարձ գործողությունների, այլև Հայաստանի դաշնակցի կողմից ռազմական տեխնիկայի մատակարարման փաստը լուրջ խաղաթուղթ է Ադրբեջանի վարչակարգի ձեռքում: Ի՞նչ եք կարծում՝ արդյո՞ք չի հակասում Մոսկվայի նման դիրքորոշումն այն հայտարարությունների տառին ու ոգուն, որը նախկինում ստորագրվել էր Ֆրանսիայի ու ԱՄՆ-ի հետ համատեղ:

– Կառուցողականության վերաբերյալ: Ո՞վ է բերել հակամարտության կողմերին հաշտության, որն արդեն շարունակվում է 20 տարի: Միգուցե Մինսկի խո՞ւմբը կամ արևմտյան պետություններից մե՞կը: Շատերն արդեն մոռանում են, որ դրան հասել է Մոսկվան: Ընդ որում՝ իր միջնորդական ջանքերում (և՛ ինքնուրույն, և՛ Մինսկի խմբի ներսում) Ռուսաստանը միշտ բացարձակ նախապատվությունը տվել է հենց կրակի ու ռազմական գործողությունների դադարեցմանը, ինչը միշտ աջակցություն չէր ստանում ՄԽ-ում:

Ինչ վերաբերում է ռազմական տեխնիկայի մատակարարմանը, ապա լրագրողներն ու քաղաքագետները (թվում էր, թե դիվանագետների եղբայրները) սահմանափակվում են միայն մակերեսային դատողություններով, լավագույն դեպքում նման մատակարարումները բացատրում են կոմերցիոն շահով: Գործի մյուս նրբությունները չեն էլ ուզում հասկանալ: Բայց շատ իզուր:

Կա՞ արդյոք տարբերություն, ենթադրենք, Մեծ Բրիտանիայի կամ Ուկրաինայի (թող ներեն ինձ Լոնդոնը և Կիևը) և Ռուսաստանի լիովին նույն բովանդակությամբ մատակարարումներում: Դուք միայն նշում եք ՌԴ անդամակցությունը ՀԱՊԿ-ին: Բայց դա դեռ ողջ տեսարանը չէ: Հենց Ռուսաստանն է կողմերին հաշտության հասցրել: Բաքուն ոչնչով պարտավոր չէ Լոնդոնին ու Կիևին, իսկ Ռուսաստանին նրանով, որ Ադրբեջանի Հանրապետությունում մի ամբողջ սերունդ է մեծացել՝ չնայած լարված, բայց ,այնուամենայնիվ, խաղաղ պայմաններում: Իհարկե, պաշտոնական Բաքուն միշտ չէ, որ ընդունում է, որ պարտական է Մոսկվային: Բացի այդ, պարտքն էլ միայն բարոյական է, իսկ բարոյականությունը ամեն տեղ չէ, որ պահպանվում է: Բայց մի՞թե բարոյական փաստը չի կարող լինել ինչ-որ պայմաններում ու քաղաքական փաստարկներում: Չեմ անդրադառնում հենց ռազմական տեխնիկային, իսկ դրա հետ կապված են շատ հոգսեր ու գործեր: Դուք կարծում եք ավելի լա՞վ կլիներ այդ շուկան (պայմանական ասած) թողնել Լոնդոնին կամ Կիևին:

– Շատ փորձագետներ ԼՂ հակամարտությունն անվանում են Ռուսաստանի «սիրելի» հակամարտությունը, քանի որ այն հզոր լծակ է դարձել Ռուսաստանի ձեռքում հարավկովկասյան երկրների եվրոպական նկրտումներին հակազդելու համար: Դուք, ինչպես փորձառու դիվանագետ, ի՞նչ խորհուրդ կտաք, ինչպե՞ս քանդել այդ արատավոր շրջանը և տարածաշրջանում ամուր խաղաղություն, ժողովրդավարական չափորոշիչներ հաստատել:

– Այս հարցի պատասխանը հեշտ է: Ի սեր Աստծո, զրկեք Ռուսաստանին այդ «սիրելի» խաղալիքից, իրար ընդառաջ, զիջումների գնացեք և խաղաղ համաձայնագիր ստորագրեք՝ համատեղ ընդունելի պայմանների հիման վրա: Այդպես դուք Ռուսաստանին հնարավորություն կշնորհեք առանց խոչընդոտների ու խորապես համագործակցել ինչպես Հայաստանի ու Լեռնային Ղարաբաղի, այնպես էլ Ադրբեջանի հետ: Երբեմն, փորձագետների շուրթերից այնքան հեշտ են հնչում մեղադրանքները Ռուսաստանի հասցեին:

Իսկ ինչո՞ւ փորձագետները չեն նկատում, որ ղարաբաղյան հակամարտությունն արևմտյան տերություններին, այդ թվում նաև ԱՄՆ-ին ու Ֆրանսիային, զգալի հնարավորություն է տվել հայտնվել ու ակտիվանալ Հարավային Կովկասում: Նման դատողություններից մեկ քայլ է մնում ենթադրելու համար, թե հենց երեք համանախագահներն են արգելափակում այդ հակամարտության լուծումը, իսկ դրա կողմերը ոչ մի կապ չունեն և միայն տառապում են միջնորդների պատճառով: Կատակները կատակներ, բայց նման կարծիք արդեն արտահայտում է հարավկովկասյան մայրաքաղաքներից մեկը:

Ընդ որում, խաղաղությունն էլ, ժողովրդավարական չափորոշիչներն էլ կախված են հենց հայերից ու ադրբեջանցիներից: Մի փնտրեք ամեն ինչում մեղավոր «պարոնին»:

– Վերջերս Հայաստանի եվրոպական ընտրության ընդդիմադիրները բուռն քննարկումների ընթացքում, որպես գլխավոր փաստարկներից մեկը, բերում էին այն, որ հայերը կարող են կորցնել Ղարաբաղը: Ի՞նչ եք կարծում՝ ինչպե՞ս կազդի Մաքսային միություն մտնելու վերաբերյալ Հայաստանի որոշումը Ղարաբաղի ապագայի վրա: Այն լուսավո՞ր կդառնա:

– Հայաստանում այն հարցը, թե ինչպես կարող է Ղարաբաղի խնդրի վրա անդրադառնալ այս կամ այն ընտրությունը, լուրջ քննարկումների է արժանի: Պարզ է, որ դա կախված է բավականին սպեցիֆիկ պայմաններից՝ առևտրատնտեսական, կոմերցիոն, մաքսային և այլն: Ավելի լավ է այդ հարցով դիմել ավելի կոմպետենտ մասնագետների, ես նրանց թվում չեմ: