Վերջին շրջանում` Հայոց ցեղասպանության 100-րդ տարելիցին ընդառաջ, Թուրքիայի իշխանություններն աչքի են ընկնում հայերի նկատմամբ առանձնահատուկ ուշադրությամբ. պոլսահայ գրող եւ հրապարակախոս Էթյեն Մահչուփյանը նշանակվել է Թուրքիայի վարչապետի գլխավոր խորհրդական, Շառլ Ազնավուրը թուրքական «Ոսկե սոսի» մրցանակ է ստացել, Անին ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի մշակութային ժառանգության ցանկում ընդգրկելու հայտ են ներկայացրել: Ինչո՞վ է սա պայմանավորված, մի՞թե թուրք հասարակությունը փոխվել է:

Արձակագիր ԳՈՒՐԳԵՆ ԽԱՆՋՅԱՆԸ
կարծում է, որ իրոք թուրք հասարակության մի մասը սկսել է սթափ գնահատել նախորդ դարասկզբին տեղի ունեցածը ու նույնիսկ ցանկանում է ավելին իմանալ.
-Դա հասարակության առաջադեմ մասն է, որը կարծես թե ուզում է ճշմարտությունն իմանալ եւ կանգնել դրա կողքին: Եվ հատկապես Ցեղասպանության 100-րդ տարելիցից առաջ Թուրքիայի իշխանություններն ընդառաջում են իրենց հասարակության այդ մասին ու նաեւ միջազգային հանրությանն են ուզում ցույց տալ, որ բարեհաճ են հայերի նկատմամբ, այդքան թշնամական չեն տրամադրված:
Քաղաքականության մեջ ջղաձիգ բաներ չպիտի անենք եւ, ողջունելով նման քայլերը, նաեւ պիտի մատնանշենք, որ դրա համար թուրքերը պետք է իրական քայլեր անեն:

-Քաղաքական լուրջ քայլեր:

-Այո, նման կոսմետիկ բաներ շատ կարելի է անել. այսինչ տեղում ինչ-որ բան բացել, այնինչին մրցանակ տալ: Բայց փաստ է, որ ճանապարհները փակել են, Հայաստանը խեղդվում է, եւ, ի վերջո, Ցեղասպանությունը, այսպես թե այնպես, չեն ճանաչում: Եվ սրանից կարելի է եզրակացնել, որ Թուրքիան հայատյաց, հայերին ոչնչացնելու ծրագիրը չի փոխել, պարզապես սառեցրել է մինչեւ իր համար լավագույն ժամանակները:
Եվ այսօր էլ հասարակությանը պահում է այնպիսի վիճակում, որ նրան ոտքի հանելը, թշնամացնելը դժվարություն չի ներկայացնի իր համար: Այդ պատճառով էլ առավել զգուշավոր պիտի լինենք, որովհետեւ հատկապես մեր աշխարհագրական դիրքը պարզապես ահավոր է:
Ոմանք մոռանում են այդ մասին, ու երբեմն լսում ենք` հայերը սխալ բան արեցին, վախեցան, պարտվեցին: Բայց թող մի լավ նայեն ու կտեսնեն, թե մեր չորս կողմը ինչ էր կատարվում ամբողջ պատմական շրջանում` ընդհուպ մինչեւ այսօր:
Հիմա կարծես թե պատերազմելը, բացահայտ թշնամությունը չի խրախուսվում աշխարհի կողմից, բայց չէ՞ որ ճանապարհներ փակելը, տնտեսական շրջափակումը նույն պատերազմն է, որով ցանկանում են մեզ խեղդել, թուլացնել, աստիճանաբար տարրալուծել: Եվ աշխարհին ուղղված մեր քաղաքականության մեջ պետք է, իհարկե, բարեկամության կոչեր անենք, բայց մեր չգրված կամ գաղտնի գրված ծրագրի մեջ միշտ պիտի լինի զգուշավորություն հատկապես թուրքերի եւ ադրբեջանցիների հանդեպ: Միշտ:

-Այսինքն` շան հետ ընկերացիր, բայց փայտը ձեռքիցդ մի գցիր:

-Հա, այդպես է, բայց, մենք այդպես չենք ասում: Մենք ասում ենք` դուք մեզ ստիպում եք: Սովետի օրոք մի քիչ թուլացանք, զգոնությունը կորցրինք, ավելի ճիշտ` ենթարկվեցինք Մոսկվայի ճնշումներին, եւ քիչ էր մնում Զանգեզուրը կորցնենք. այն ամբողջովին լցված էր ադրբեջանցիներով: Ադրբեջանցին կամ թուրքը մեղավոր չեն (ես լավ ընկերներ եմ ունեցել ե՛ւ բանակում, ե՛ւ Բաքվում), պարզապես տարվում է ծրագրված քաղաքականություն, որը յուրաքանչյուր պահի նաեւ լավ մարդուն կարող է դարձնել թշնամի:

-Ցեղասպանության 100-րդ տարելիցի կապակցությամբ, օրինակ, նախկին պատգամավոր Հակոբ Հակոբյանը (Ճոյտ) դաժան տեսարաններով հագեցած կինոնկար է նկարահանում: Ընդհանրապես ինչպե՞ս պետք է այն ներկայացվի կինոյի, թատրոնի, գրականության լեզվով:

-Բոլոր լեզուներով էլ պետք է ներկայացվի, բայց դա պիտի արվի միայն լավ, համոզիչ եւ ճաշակով: Սա այնքան նուրբ թեմա է, որին անդրադառնալիս նույնիսկ մեծ ռեժիսորներն են սայթաքել: Հերիք են այդ բռնաբարության տեսարանները, այդ լացկանությունը, ինչքա՞ն կարելի է շարունակել:
Արդեն կոնկրետ փաստերով է պետք խոսել, կոնկրետ ինստիտուցիոնալ ինչ-որ գործողություններ իրականացնել: Այդ պոետիկ լացկանությունը ո՛չ մեզ է պատիվ բերում, ո՛չ զոհերին: Ես գրաքննությունը չեմ ընդունում, բայց տվյալ դեպքում թեման շատ նուրբ է, այդ արտադրանքը դուրս է գալու միջազգային ասպարեզ, ուստի մշակույթի նախարարությունն անպայման պիտի հետեւի, թե ինչ է նկարահանվում, ինչպես:
Եթե որեւէ մեկը փող ունի, դա չի նշանակում, որ նաեւ մտավոր ու ճաշակային ներուժ ունի ու պետք է այդ նուրբ թեմայով ֆիլմ նկարահանի: Իսկ եթե անի այնպիսի բան, որը մեր երկիրն ավելի շատ կխայտառակի, քան թե օգո՞ւտ կտա: Ես գիտեմ արվեստագետների, որոնք իմացել են, որ Ցեղասպանության 100-րդ տարելիցին ընդառաջ մշակույթի նախարարությունը, մյուսները պատրաստ են փող տալ, սկսել են ինչեր ասես մոգոնել, միայն թե այդ փողերից պոկեն: Հիշում են ինչ-որ պատմություններ, դրանք մեջտեղ են բերում, ուզում են դրանից մի բան սարքել:

-Իսկ դուք որեւէ բան գրելու մտադրություն չունե՞ք:

-Իհարկե, մարդ կա, որ իսկապես ունի դա ճաշակով անելու լուրջ ներուժ: Իմ տատերը Վանից են, պապս` Երզնկայից, իմ բոլոր նախնիներն էլ տեսել են Ցեղասպանությունը, տատիս մայրը տասներկու երեխայից երկուսին է կարողացել փրկել, բայց, չնայած դրան, հենց որ ձեռքս գցում եմ այդ թեմային, զգում եմ, որ ինչ-որ բան էն չի, կեղծ է ստացվում: Ուրեմն չպիտի փորձեմ, գուցե պարզապես իմ մի մեծ գործի մեջ Ցեղասպանությանն առնչվող մի փոքր դրվագ կարող է լինել:
Ինձ առաջարկեցին նույնիսկ պիես գրել պատվերով, բայց ես վախեցա այդ թեմայից, որովհետեւ այդտեղ չպիտի սայթաքես, ինչը շատ դժվար է: Օրինակ, Ատոմ Էգոյանի ֆիլմի մեջ կային նաեւ բաներ, որ չպիտի լինեին, կարելի է ասել` նա սայթաքել է: Բայց Անրի Վերնոյի «Մայրիկ» ֆիլմը հաջողված է, ճաշակով, ասել է թե` նաեւ ընդունելի:

-Այսօր երկրում կան բազմաթիվ չլուծված ներքին խնդիրներ, սոցիալական վիճակը լարված է: Ըստ ձեզ, հնարավո՞ր է հանրահավաքների միջոցով լուծել այդ խնդիրները։

-Ես հեղափոխություններին առհասարակ դեմ եմ, իսկ մեր դեպքում հեղափոխությունը, կարծում եմ, բացառվում է: Համենայն դեպս պիտի բացառվի: Բոլորս էլ, բնականաբար, ճահճացում չենք ուզում, փոփոխությունների կողմնակից ենք, բայց դա պետք է անել միայն նորմալ ձեւով, ընտրությունների ժամանակ:
Եվ, իմ կարծիքով, ավելի լավ է մարդկանց էներգիան, որ ծախսվում է ավելորդ ցուցադրական բաների վրա, պահեն մինչեւ ընտրություններ, նրանց բացատրեն` ինչը ինչպես պետք է արվի, ներկայացնեն համապատասխան ծրագրեր:

-Այսինքն՝ եթե արտահերթ ընտրություններ լինեն, դրանք բացասական հետեւանքնե՞ր կունենան:

-Արտահերթ ընտրություններ չեն լինի:

-Արտաքին քաղաքական հարցերում կարծես թե մտավորականությունն ավելի ակտիվ է, քան թե ներքաղաքական հարցերում: Իհարկե, նկատի ունեմ լուրջ մտավորականությանը: Իսկ հանրահավաքային հարթակում, մեկ-երկու բացառությամբ, նույն դեմքերն են։

-Նախ անհրաժեշտ է ճշտել, թե մտավորական ասելով ում նկատի ունենք: Իմ կարծիքով, մտավորականներն անընդհատ իրենց խոսքն ասում են, եւ հարթակում էլ կան նրանցից: Մենք սովորաբար մտավորական ասելով առաջին հերթին պատկերացնում ենք արվեստի մարդուն, բայց ինժեներն էլ է մտավորական, ծրագրավորողն էլ, այսինքն` ով մտավոր աշխատանքով է փողը վաստակում, մտավորական է:

Հենց արվեստագետն է, որ երբեմն կարող է մտավորական չլինել: Կան, այսպես ասած, սարի մարդիկ, որ գույնի բնատուր զգացողություն ունեն, ասենք, պրիմիտիվիստները հոյակապ նկարում են, լավ նկարիչ են, բայց մտավորական չեն:

Ի վերջո, երբ հեռուստացույցը միացնում ես, ամենատարբեր թոք-շոուներին հիմնականում մտավորականներ են մասնակցում: Հենց հիմա միացրեք եւ նրանցից մեկին հաստատ կտեսնեք: Խոսում են, խոսում, տարբեր կարծիքներ հայտնում: Այլ խնդիր է, թե այդ կարծիքը լուծում ստանո՞ւմ է, ո՞ւր է գնում, որտե՞ղ է օգտագործվում, ո՞վ է դա բանի տեղ դնում:
-Բայց նույն մարդը երեկ մի բան էր ասում, այսօր` բոլորովին այլ բան: Մարդիկ ո՞ր կարծիքին հավատան:

-Հիմա քաղաքական շոուների ժամանակ է, հիմա ո՞վ է լուրջ մտավորականի կարծիքը հարցնում. քաղաքականությունը ամեն ինչ կերել է: Ե՛վ բոլոր ասպարեզներում, ե՛ւ ինտերնետում ամեն ինչ քաղաքականություն է, որովհետեւ պոպուլիզմի մեծ դաշտ է այդտեղ բացվում, եւ միջին կարողության տեր մարդիկ կարող են պոպուլիստական հայտարարություններով ասպարեզ գալ, ինչ-որ բան ցույց տալ: Այս ամեն ինչը լուրջ չէ, ու լավ է, որ լուրջ մտավորականները չեն մասնակցում նման կարգի, ես կասեի, խաղերին:
Երկու հանրահավաք անցկացվեց, շատերը խոսեցին, բայց կոնկրետ ի՞նչ ասվեց, մի մտածված, ուժեղ, իրատեսական ծրագիր ներկայացվե՞ց ժողովրդին: Մեկը մի բան է ասում, մյուսը` այլ բան: Իսկ երբ ի վերջո պարզվում է, որ ծրագիր չկա, դա հուսահատեցնում է ժողովրդին:

-Այսօր կան իրենց իրավունքների համար պայքարող երիտասարդներ, ակտիվիստներ, որոնք իրենց առջեւ որեւէ կոնկրետ խնդիր են դնում եւ փորձում հասնել դրա լուծմանը:

-Եթե մարդ ակտիվիստ է եւ դեմ է, ասենք, երթուղայինների սակագնի թանկացմանը ու բողոքում է դրա դեմ տարբեր ձեւերով, ես դա հասկանում եւ ընդունում եմ, հավատում եմ այդ ակտիվիստին: Կարելի է հասկանալ նաեւ կենսաթոշակային բարեփոխումների դեմ պայքարողներին:
Բայց հասկանում եմ, սակայն չեմ հավատում այն ակտիվիստին, որը առավոտը վեր է կենում ծրագիր ստացած, որ պիտի գնա, ամեն ինչին «չէ» ասի, որովհետեւ փող է ստացել ինչ-որ մի տեղից եւ պետք է «աշխատի» այդ փողի դիմաց: Ասենք, մի տեղ շենք են կառուցում, պիտի մի քանի իր նման ակտիվիստների էլ հավաքի, գնա այնտեղ ու սկսի աղմկել: Բայց նույնիսկ չգիտի էլ, թե ինչ շենք է, ով է կառուցում, օրինական է թե ոչ: Միայն թե աղմկի: Ա՛յ, նման կարգի երեւույթները լրիվ ջլատում են մեր ժողովրդին:
Ընդհանրապես այն, ինչ Եվրոպայի համար ընդունելի է, մեծ երկրի համար տանելի է, Հայաստանի համար տանելի չէ. կարող է միանգամից քանդել երկիրը:

-Այսինքն` «մայդանները» մեզ պետք չե՞ն:

-Իհարկե պետք չեն: Չես կարող իմանալ, թե դրանք ով է ծրագրել, եւ ում գիրկն ես ընկնելու: Կարող է ուղիղ թուրքի գիրկն ընկնես, ուղիղ: Դա չի բացառվում:
Իզուր չէ, որ այդ կերակրատաշտերը առաջին հերթին նախատեսված են ջահելների համար, այսինքն` դեռեւս չկազմավորված համակարգի, որտեղ թույլ տեղեր կան, որոնք կարելի է գրավել, կարելի է նրանց զորագրել ուրախ, պլպլան բաներով: Այդ կետերը կառավարողները շատ լավ գիտեն` ինչպես ազդեն երիտասարդների գիտակցության վրա, ինչպես տակից տանեն մեր զավակներին, իսկ մենք տեղյակ չլինենք:
Ընտանիքում մի ձեւով ես դաստիարակում, դպրոցը դա այլ կերպ է անում, բայց իրականում երիտասարդության մեծ մասն իր դաստիարակությունն ստանում է ինտերնետում` դրսի ամենատարբեր կետերից, որոնք բուծում, համաշխարհային գլոբալ քաղաքականության զոհ են դարձնում շատերին:

ՌՈՒՍԼԱՆ ԹԱԹՈՅԱՆ