Երկար ժամանակ մեր եկեղեցին ու հասարակության քննարկման առարկա հանդիսացող Մեծ եղեռնի նահատակների սրբադասման հարցը ներկայումս մոտ է իր տրամաբանական լուծմանը։

Այս խնդիրն ունի ոչ միայն հոգեւոր-բարոյական, այլեւ ազգային-քաղաքական խոր իմաստ ու նշանակություն, որովհետեւ միավորում է հավատի համար նահատակվածների հանդեպ ավանդական-քրիստոնեական պաշտամունքի ու ակնածանքի եւ սեփական ազգային ինքնության պահպանման իմաստի արժեքային գնահատականը։

Պատճառն այն է, որ դեռեւս միջնադարից մեզանում արմատավորվել է «վասն հավատի» եւ «վասն հայրենյաց» նահատակության զույգ խորհուրդների անխզելի կապն ու ներքին միասնությունը։ Այսինքն՝ հայ լինելու փաստը քրիստոնյա լինելու մասին էր վկայում, եւ հակառակը։ Ուստի Վարդանանց նահատականության ժամանակներից բյուրեղացել էր դրանց միասնական ընկալումը՝ «վասն հավատի ու հայրենյաց»։
Նահատակության կամ մարտիրոսվելու համապատասխան գնահատականը նորություն չէ մեր եկեղեցու համար։

Նորությունը մարտիրոսի կամ նահատակի կերպարի ներկա հավաքական ընկալումն է՝ 1,5 միլիոն նահատակների տեսքով։ Այստեղ, անշուշտ, կարող է առաջ գալ արտաքուստ տրամաբանական թվացող այն հակաճառությունը, որ Մեծ եղեռնի զոհ դարծած 1,5 միլիոն հայերի մեջ եղել են նաեւ այնպիսիները, ովքեր իրենց նախորդ կենսագրությամբ եւ ապրած կյանքով ամենեւին էլ չեն համապատասխանում սրբադասման համար անհրաժեշտ չափորոշիչներին։

Բայց ողջ խնդիրն այն է, որ նրանք բոլորն անխտիր նահատակվել են սոսկ մի պատճառով. չեն դավաճանել իրենց հավատին ու ինքնությանը եւ որպես իրենց կյանքը հավատին ու ազգին նվիրաբերած այդպիսի քանակության հայեր՝ սուրբ են իրենց ամբողջության մեջ։

Համաշխարհային պատմության մեջ դժվար է գտնել մեզ նման մարտիրոսված հավաքականություններ, քանզի հետագա ցեղասպանությունների ընթացքում կրոնական գործոնը, անկասկած, չի ունեցել այդքան կարեւոր նշանակություն։ Հայերիս դեպքում այն, անխզելի միասնություն կազմելով ազգային ինքնության հետ, պայմանավորել է առաջին քրիստոնյա ազգի հավաքական նահատակության խորհրդի յուրահատկությունը։ Դրանով անհնար է դարձել «մարտիրոսներ» հասկացության մեջ ներքին սահմաններ գծելը, քանզի Մեծ եղեռնի բոլոր 1,5 միլիոն նահատակները, զոհվելով նույն պատճառով, ձեռք են բերել հավաքական կերպար։

Անշուշտ նրանց մեջ կային նաեւ այնպիսիները, ովքեր իրենց ապրած կյանքով ու հերոսական նահատակությամբ արժանի են առանձին սրբադասման։ Սակայն նման պայմաններում պետք է առաջնորդվել պատմական փաստի անհերքելիության հանդեպ ժողովրդի հավաքական հիշողության գերակայության ապահովման սկզբունքով։

Հիշողությունը չպետք է շփոթել ռացիոնալ-գրքային պատմության հետ, քանզի դա այն է, ինչն ապրել է ժողովուրդը որպես հավաքականություն, որն իր ինքնության որոնումների հաջորդական հանգրվաններում նահատակության կոնկրետ փաստերից առանձնացրել է մեկը, որին արժանի է համարել սրբադասման։ Նրա կերպարը հավաքական հիշողության մեջ նույնացել է Մեծ եղեռնի հետ, դարձել նրա յուրահատուկ խորհրդանիշը։

Ժողովուրդն ինքը, հետեղեռնյան ցավի ու մորմոքի մթնոլորտում, իր հավաքական հիշողության ծալքերից առանձնացրել եւ իր նահատակության յուրահատուկ խորհրդանիշի է վերածել մի կոնկրետ անձի՝ Կոմիտաս վարդապետին։ Կոմիտաս վարդապետի կերպարը միայն մեր բանաստեղծների գրչի ուժով չէ, որ դարձել է սուրբ նահատակի կերպար։ Հակառակը, բանաստեղծներն են արձանագրել այն իրողությունը, ինչը ժողովուրդն իր հիշողության մեջ պահել-փայփայել է տասնամյակներ շարունակ։

Ուստի հայ ժողովրդի հավաքական հիշողության մեջ փաստորեն արդեն իսկ սրբի կարգավիճակում հայտնված անձի սրբադասումը պարունակելու է հավաքական նահատակության փաստի անձնավորված խորհրդանիշը։ Կոմիտաս վարդապետը հենց նման խորհրդանիշ է եղել ու կա, ուստի նրա սրբադասումը ոչ թե հայտնաբերելու է նոր մանրամասներ իր ապրած կյանքից ու մարտիրոսվելու իրողությունից, այլ մեկ մարդու կերպարի միջոցով խտացնելու է նահատակված ազգի հավաքական կերպարը։
Մեծ եղեռնի նահատակների սրբադասումը նրա զավակների մեջ հանուն ազգի ու հավատի նահատակության պատրաստակամություն դաստիարակելու եղանակ է, որի նշանակությունը չի կարելի թերագնահատել անգամ մեր բարդ ու հակասական ժամանակներում։ Դա հանուն վեհ գաղափարների ու անանց արժեքների սեփական անձը զոհաբերելու ցանկության այն դրսեւորումն է, որը փոքր ու վտանգված ժողովուրդների համար խաղում է ընդօրինակման արժանի օրինակի դեր։

Ավելին՝ ի տարբերություն աքսորի ճանապարհներին ու անհավասար կռիվներում զոհվածների, Կոմիտաս վարդապետի կերպարը խորհրդանշում է նաեւ մեր ազգային ցավի ու կորստյան գիտակցության այն կողմը, որը տարբերվում է սովորական մահկանացուներին բաժին ընկած մարտիրոսությունից։ Դա ֆիզիկապես զոհվելու փաստի դրսեւորում չէ, այլ մարդու համար ավելի կարեւոր ու տանջալից հոգու տառապանքի ու դեռեւս կենդանի մարմնից անջատվելու իրողության վառ արտահայտություն։

Կոմիտաս վարդապետի հոգին մահվանից շուրջ 20 տարի առաջ առանձնանալով իր մարմնից՝ միացել է Մեծ եղեռնի բյուրավոր նահատակների հոգիներին ու իր հիվանդ մարմնին թողել է աշխարհի անարդարության դեմ բողոքելու եւ ընդվզելու պատգամը։
Այսպիսով մեր բարդ ու դժվարին ժամանակներում, որոնք անկասկած հղի են անկանխատեսելի զարգացումների ու հզոր ցնցումների հեռանկարով, Հայաստանյայց Եկեղեցին Մեծ եղեռնի նահատակների սրբադասման միջոցով ողջ ազգին հիշեցնելու է մարդկային կեցության հոգեւոր նախասկզբի առաջնության մասին։

Դրանով Հայոց հավաքական նահատակության փաստը եւ նրա խորհրդանիշը դարձած Կոմիտաս վարդապետի կերպարը մնացյալ աշխարհին է մատուցվելու որպես մարդկայնության վերականգնման համար հատուցման ենթակա անժամանցելի պարտք։

ՎԱՐԴԱՆ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ