Ըստ վիճակագրության, վերջին շրջանում Ադրբեջանում հանցագործությունները իրականացվում են առավել դաժանությամբ[1]: Ըստ ադրբեջանական մամուլի, այնտեղ հազվադեպ չեն եղբոր կողմից եղբորը, մոր կողմից որդուն կամ ամուսնու կողմից կնոջը սպանելու դեպքերը:

Ադրբեջանի գլխավոր հոգեբան Հերայ Հերայբելին Trend News-ին հայտնել է, որ հանրապետությունում հատուկ դաժանությամբ հանցագործությունների թվի աճը հիմնականում պայմանավորված է ագրեսիվության աճով: Հոգեբանը, հղում անելով իր ուսումնասիրությանը, նշել է, որ ադրբեջանցի պատանիները հիմնականում ընտրում են ագրեսիվ ոճի սպորտաձևեր: Հերայ Հերայբելին նշում է, թե մարդկային այնպիսի հատկանիշներ, ինչպիսիք են մարդկանց նկատմամբ լավ վերաբերմունքը, սրտացավությունը, կարեկցանքը, ադրբեջանցիների մոտ երկրորդ պլան են մղվել: «Խնդիրը հասարակությունում բոլոր հարցերը ուժով լուծելու գաղափարախոսության գերակայությունն է, և սոցիալական վիճակի դժվարություններն այստեղ կապ չունեն»,-ասել է Ադրբեջանի գլխավոր հոգեբանը[2]:

Իսկ ո՞ր գործոններն են առաջացնում ագրեսիվության աճ:

Հոգեբան Ալբերտ Նալչաջյանը, ընդհանրացնելով այս ոլորտի գիտական միտքը, ագրեսիվության ակտիվացման մի քանի գործոն է նշում[3]:

• Զենքի առկայությունը: Փորձերը ցույց են տվել, որ որևէ զենքի առկայության դեպքում ագրեսիվ վարքի հավանականությունը մեծանում է:
• Ընդհանուր գրգռվածությունը և ստրեսային վիճակը:
• Այլ մարդկանց ագրեսիվ գործողությունները: Ապացուցված է, որ ագրեսիվությունն ավելանում է, եթե միջավայրն առաջացնում է սեքսուալ և թշնամական զգացմունքներ:
• Քիմիական նյութերի ազդեցությունը: Օղու և մարիխուանայի չափաքանակն անմիջական ազդեցություն ունի ագրեսիվության չափի վրա:
• Ժառանգականությունը: Մարդը, ինչպես շատ կենդանիներ, ժառանգում է ագրեսիվությունը: Սակայն կոնկրետ ագրեսիվ գործողություններից  նա միայն որոշ ինտուիտիվ քայլեր է ժառանգում, իսկ մնացածը ձեռք է բերում կյանքի ընթացքում` ունենալով նախնական հակվածություն:

Թե այս կետերից որոնք են «պատասխանատու» Ադրբեջանում ագրեսիվության աճի համար, կարելի է հաստատ ասել միայն Ադրբեջանի բնակչության ներկան ու անցյալն ուսումնասիրելուց հետո, ինչը տվյալ դեպքում անհնար է: Սակայն մեր ձեռքի տակ եղած տվյալներով կարելի է որոշ եզրակացությունների հանգել:

Ապացուցված է, որ կան հասարակություններ, որտեղ պատմականորեն մեծ է ագրեսիվության տոկոսն ու դաժանությունների թիվը[4]: Ազգերի նման հակվածությունը բացատրող տարբեր տեսություններ կան, որոնք, սակայն, առանձին-առանձին լիարժեք պատասխան չեն տալիս, թե ո՞րն է նման վերաբերմունքի պատճառը: Ստորև թվարկենք դրանք` վերը նշված աղբյուրին համապատասխան.

• Բոլոր մարդիկ ունեն ժառանգական ագրեսիվություն, սակայն տարբեր ռասաների և էթնոսների միջև կան բիոլոգիական տարբերություններ ինտուիտիվ ագրեսիվության մակարդակի հարցում:
• Ագրեսիվությունն առաջանում է բացասական գրգռվածության և այլ ստրեսորների բարձր տոկոսի պատճառով:
• Ագրեսիվության բարձր տոկոսը ձևավորվում է սոցիալական ուսուցման կամ անհատների սեփական պատկերացումների շնորհիվ:

Պատմականորեն հայտնի է, որ ադրբեջանցիները միշտ էլ առանձնացել են իրենց ագրեսիվությամբ: Նույնիսկ խորհրդային տարիներին հայերի հետ մոտ 70 տարի խաղաղ ապրելն ադրբեջանցիներին չխանգարեց դաժանաբար կոտորել իրենց հայ համաքաղաքացիներին ու հարևաներին Սումգայիթում, Բաքվում, Մարաղայում և այլ հայաշատ վայրերում: Նույն իրավիճակը եղել է նաև 1905 թվականների հայ-թաթարական բախումների ժամանակ (այն ժամանակ ադրբեջանցի ազգ դեռ չկար, իսկ տեղի բնակչությանը անվանում էին կովկասյան թաթարներ), ինչպես նաև 1915-1920 թվականներին:

Սա հաստատում է վերը նշված կետերից մեկը` ադրբեջանցիների մոտ  ագրեսիվության ժառանգական առկայությունը:

Վերը նշված մեկ այլ կետի համաձայն` ագրեսիվությունն ավելանում է նաև այլ մարդկանց ագրեսիվ գործողություններից, որոնց հետևում է նմանակումը: Եթե հետևենք Ադրբեջանի լրատվական դաշտին, հայերի նկատմամբ ագրեսիվ գործողությունների սպառնալիքներն ամենօրյա բնույթ են կրում: Եթե նման կոչերով հանդես են գալիս այդ երկրի լիդերներն ու քաղաքական գործիչները, դա չի կարող չազդել լայն զանգվածների ագրեսիվության տոկոսի վրա, հատկապես, եթե կա նաև գենետիկական նախատրամադրվածություն: Ադրբեջանի լիդերների ագրեսիվ կոչերին, անշուշտ, գումարվում է նաև ներքին տեղեկատվական դաշտում ցոցադրվող դաժան մարտաֆիլմերի մեծ քանակը, ինչի մասին նշում է այդ երկրի գլխավոր հոգեբանը[5]:

Այլ մարդկանց ագրեսիվ գործողությունների նմանակման լավագույն օրինակ է նաև ադրբեջանցի Ռամիլ Սաֆարովի կողմից հայ սպա Գուրգեն Մարգարյանի դաժան սպանությունը, որին հետևեց Ադրբեջանում մարդասպանի հերոսացումը: Սա նմանակման միջոցով ագրեսիվության քարոզի լավագույն օրինակներից է:

Սոցիալական հոգեբան Ա. Բանդուրան 1960-ականներին փորձեր է կատարել, որոնք ապացուցել են նմանակման միջոցով ագրեսիվության տարածման հնարավորությունը[6]:

Փորձերի ընթացքում մեծահասակները երեխաների ներկայությամբ մի տիկնիկի պարբերաբար հարվածում և կշտամբանքի խոսքեր էին ասում, իսկ տիկնիկն այնպես էր պատրաստված, որ հարվածներից չէր փչանում և նորից ոտքի էր կանգնում: Որոշ ժամանակ անց նույն տիկնիկը տվել են երեխաներին, որոնք անմիջապես սկսել են մեծահասակներին ընդօրինակել` ավելի հարստացնելով հարվածների և կշտամբանքների ձևերը: Նույն կերպ ադրբեջանցիների վարքի վրա ազդում է Ադրբեջանի հակահայկական տեղեկատվական համակարգը:

Այսպիսով, կարելի է եզրակացնել, որ ադրբեջանցիների ագրեսիվության ավելացման պատճառներից համենայն դեպս երկուսն առկա են` գենետիկական նախատրամադրվածությունն ու նմանակումը:

Նման պայմաններում հանրության զգոնության բթացման առումով վտանգավոր են հայ քաղաքական գործիչների հայտարարությունները, թե արցախյան հարցը կլուծվի, և հայերն ու ադրբեջանցիները կապրեն խաղաղ, կամ` մեր հասարակությունները հարևան են, և պետք է ինտեգրվել միմյանց և այլն: Որովհետև պատմությունն ու սոցիալական հոգեբանությունն ապացուցում են, որ հայերը այս տարածաշրջանում միշտ ստիպված են լինելու միայն ուժով գոյատևել:

Վահրամ Միրաքյան

---

[1]“Нарушения нервной системы и агрессивность изменили мотивы преступлений, совершаемых в Азербайджане”, 06.10.2009,  http://ru.trend.az/news/society/rights/1553505.html

[2] Նույն տեղում:

[3] А. Налчаджян, “Агресивность человека”, “Питер” 2007г. С. 283

[4] . Налчаджян, “Агресивность человека”, “Питер” 2007г. С. 457

[5]“Нарушения нервной системы и агрессивность изменили мотивы преступлений, совершаемых в Азербайджане”, 06.10.2009,  http://ru.trend.az/news/society/rights/1553505.html

[6] Bandura A.,  D. Ross and Sh. Ross. Transmission of Aggression Trough Imetation of Aggression Models.-“Journal of Abnormal and Social Psichology”, 63, 1961, pp. 575-582.