Մեր զրուցակիցն է ՀՀ ԳԱԱ արևելագիտության ինստիտուտի տնօրեն Ռուբեն Սաֆրաստյանը

–Արձանագրութjունների ստորագրումն արդեն փաստ է£ Ըստ Ձեզ, այնուամենայնիվ, դրանք առանց նախապայմանների՞ են, թե՞…

-Կարծում եմ, որ դրանք առանց նախապայմանների են։ Քանի որ այն նախապայմանները, որոնք թուրքական կողմը փորձում էր ներկայացնել` ցեղասպանւթյան ճանաչման քաղաքականությունից հրաժարում, Ղարաբաղի հարցում միակողմանի զիջումներ` հօգուտ Ադրբեջանի և Ղարսի պայմանագրի վերահաստատում, արձանագրություններում չկան£

–Բայց եթե մենք ընդունում ենք ներկայիս սահմանները, դա չի± նշանակում, որ վերահաստատվում է Ղարսի պայմանագիրը:

-Կան միջազգային իրավունքի պայմանագրերի տարբերակներ… Առկա ձևակերպումը հնարավորություն է տալիս հետագայում, սահմանի երկկողմ ճանաչումից հետո, միջազգային իրավունքի պայմանագրերի հիման վրա վիճարկել այն£ Այնպես որ, այս ձևակերպումը մեզ համար կարելի է դրական համարել:

–Բացի այդ, Թուրքիան ամեն կերպ փորձում է կապ ստեղծել արձանագրությունների և ղարաբաղյան խնդրի միջև` ամեն կերպ փորձելով շահարկել այն։ Եթե սա ևս չի դիտարկվում որպես նախապայման, ապա ինչի՞ համար է այդ ամենը։

-Ես կզարմանայի, եթե թուրքերը չշահարկեին: Մի քանի խնդիր կա այստեղ. առաջինըª նրանք այդ կերպ իրենց հասարակության վրա են ազդում, երկրորդըª Ադրբեջանին փորձում են ռևերանսներ անել, երրորդն էլ` Հայաստան-Սփյուռքը…

–Շատերն այն կարծիքին են, որ այս պայմանագրի վավերացումը խզում կառաջացնի Հայաստան–Սփյուռք փոխհարաբերություններում…

-Ես այդպես չեմ կարծում£ Սփյուռքում շատ կապեր ունեմ, և հետևում եմ այդ ամենին: Շատ հետաքրքիր մի գործընթաց տեղի ունեցավ. վերջին երկու օրերին այդ բացասական արձագանքները զգալի պակասեցին: Հավանաբար, նրանք տեսան ստորագրման արարողությունը: Տեսան, թե Թուրքիայի վրա ինչ ճնշում գործադրվեց, որպեսզի այդ նախապայմաններն առաջ չքաշվեն£ Կամ էլ, իհարկե, ՀՀ նախագահի ելույթն իր ազդեցությունն ունեցավ:

–Կմանրամասնե՞ք, թե ինչ ճնշման մասին է խոսքը:

-Դավիթօղլուն փորձում էր իր ելույթի տեքստում նախապայմաններ դնել, ճնշումը եղավ այն, որ նրան այդ հնարավորությունը չտրվեց:

–Արձանագրություններից դուրս հնչող բանավոր խոսքին ինչո՞ ւ այդքան էական նշանակություն տրվեց£ Ի՞նչ տարբերություն, թե այդ ամենը մի քանի ժամ առա՞ ջ, թե՞ հետո կհնչեր, չէ±որ թուրքերն, այնուամենայնիվ, իրենց ասելիքն ասացին ու ասում են:

-Հավանաբար, դա  կապված էր այն հանգամանքի հետ, որ ՀՀ արտգործնախարարը չցանկացավ, որ արարողակարգի ժամանակ դա ասվի, որպեսզի կապ չլինի փաստաթղթերի և Թուրքիայի այդ նախապայմանների միջև:

–Ասում են, որ հայերեն տեքստում կան ոչ ճիշտ թարգմանություններ…

-Թարգմանությունները ոչ թե ճիշտ չեն, այլ հայերեն վատ են թարգմանված. բառեր են բաց թողնված: Բայց դա միտում չէ: Եվ ամենակարևորը, որ  իմաստային առումով, տեքստը չի աղավաղվել։

–Ի՞նչ ընթացք կունենա փաստաթղթի վավերացումը Թուրքիայում։

-Համոզված եմ, որ թուրքերը, վերջիվերջո, կվավերացնեն փաստաթուղթը:

–Իսկ մեր խորհրդարա՞նը:

-Մեր խորհրդարանը, դե գիտեք…

–Եթե չվավերացնի՞:

-Բոլորիս համար անիմաստ մի բան կլինի:

–Այնուամենանիվ, եթե այդպես լինի, հետագայում հնարավոր կլինի՞ նորից բանակցություններ սկսել Թուրքիայի հետ:

-Սա բացառիկ շանս է: Կարելի է ասել, որ գերտերությունների կողմից մեզ  հնարավորություն տրվեց հասնել այսքանին: Մենք շատ բանի հասանք, թուրքերը շատ բանից հրաժարվեցին:

–Օրինակ:

-Վերոնշյալ երեք նախապայմանները չկան£ Կարծում եք հե՞շտ էր թուրքերին ասել, թե փաստաթղթում  մի  գրեք, որ Հայաստանը պետք է հրաժարվի Ցեղասպանության ճանաչման քաղաքականությունից: Նույնըª կապված Ղարաբաղի խնդրի հետ:

–Եթե այսօր առաջ ենք բերում միջազգային պայմանագրերն ու ասում, որ դրանց շրջանակներում հետագայում կարող ենք վիճարկել սահմանները, ինչո±ւ նույն այդ միջազգային պայմանագրերի տեսանկյունից չենք դիտարկում ազգերի ինքնորոշման իրավունքը:

-Շատ պարզ է, եթե դա առաջ քաշվեր, ապա կապ կստեղծվեր  ղարաբաղյան խնդրի հետ£ Կապ չպետք է լինի: Պետք է լինեն երկկողմանի հարաբերություններ Հայաստանի և Թուրքիայի միջև, այլ ոչ  թե` Թուրքիան պետք է դիտարկի Ղարաբաղի ինքնորոշման իրավունքը:

–Ինչքանո՞վ է իրատեսական Թուրքիայի մուտքը Եվրամիություն։

-Եվրամիությունում կան տարբեր քաղաքական ուժեր և քաղաքական տարբեր մոտեցումներ։ Նրանց մի մասը, հիմնականում սոցիալ-դեմոկրատները, կանաչներն ու քրիստոեա-դեմոկրատական կուսակցություններն այն կարծիքին են, որ ավելի ձեռնտու է, որպեսզի Թուրքիան լինի Եվրամիության անդամ։ Այդ երկրներից, օրինակ, Անգլիան է դրան կողմնակից։ Երկրորդ մոտեցումն այն է, որ Թուրքիային չի կարելի թողնել Եվրամիություն։ Դրա կողմնակիցները հիմնականում աջ կուսակցություններն են: Երկրներից՝ Ֆրանսիան նման համոզմունք ունի։ Եթե Գերմանիայում իշխանության գային սոցիալ-դեմոկրատներն ու կանաչները, հավանական կլիներ, որ այդ ճանապարհին Գերմանիան ևս կանաչ լույս տար Թուրքիային։ Բայց հիմա, երբ իշխանության ղեկին է Ա. Մերկելը, Գերմանիան դեմ է Թուրքայի անդամակցությանը Եվրամիությանը։ Ինչո՞ւ։ Եվրոպայում երկու ընկալում կա. մեկը, որ Եվրոպան հիմնված է եվրոպական քաղաքակրթության արժեքների վրա, որի հիմքում ընդհանուր պատմական ավանդույթն ու քրիստոնեական արժեքներն են:  Հիմնականում դրանց դավանում են աջակողմյան, քրիստոնեա- դեմոկրատական կուսակցությունները։ Եվ կա մեկ այլ մոտեցում, որ ժամանակակից Եվրոպան, հին ավանդույթների հետ միասին, իր մեջ ընդգրկում է ժամանակակից աշխարհի այլ քաղաքակրթությունների հատկանիշներ. ոչ միայն քրիստոնեական, այլև՝ իսլամական, ոչ միայն եվրոպական բուն ժողովուրդների, այլև՝ ոչ եվրոպական ժողովուրդների։ Սա` փիլիսոփայական, տեսական մակարդակով։ Եթե այդ տեսանկյունից ենք նայում, ապա առաջինի մեջ, անշուշտ, Թուրքիան տեղ չունի։

Քաղաքական առումով, իհարկե, այլ շահեր ու նպատակներ կան։ Անգլո-սաքսոնյան աշխարհի կարծիքով, Թուրքիան պետք է մտնի Եվրամիություն, որպեսզի ավելի արևմտական ճանապարհով գնա, և Թուրքիայում չեզոքանա Իսլամի վերածննդի վտանգը, բացի այդ` Եվրոպան իր հենակետն ունենա Մերձավոր Արևելքում։

Մյուս մոտեցումն այն է, որ Թուրքիային վտանգավոր է մտցնել Եվրոպա, քանի որ Թուրքիան իր բնակչությամբ շատ մեծ է, ու կարճ ժամանակում շատ ավելի տեղ կստանա եվրոպական կառույցներում և հնարավորություն կունենա ազդելու Եվրամիության որոշումների վրա։

Կա մեկ մոտեցում ևս, որի դեպքում Եվրամիությունը երկու ճանապարհի առջև է կանգնած. դրանցից մեկն այն է, ինչն այսօր կա` երկրների միջև տնտեսական ու քաղաքական դաշինքը: Մյուսը, որ Եվրամիությունն աշխարհում  վերածվի աշխարհաքաղաքական գործոնի, ունենա միասնական արտաքին քաղաքականություն, ունենա աշխարհաքաղական իր շահերը։ Եթե Եվրամիությունը որոշի գնալ երկրորդ ճանապարհով, այդ դեպքում Թուրքիան Եվրամիությանն անհրաժեշտ է որպես իր ներկայացուցիչ Մերձավոր Արևելքում։ Վերջնական առումով, կարծում եմ, կհաղթի այն մոտեցումը, որով հնարավորինս երկար ժամանակ Թուրքիային կպահեն Եվրոպայի դռան առջև, դուռը չեն բացի, բայց միանգամից էլ վրան չեն շրխկացի։

Հարցազրույցը` Գոհար Փիլթոյանի

Թեգեր` Եվրամիություն, Թուրքիա, նախապայման