ArmAr.am էլեկտրոնային օրաթերթի հատուկ հարցազրույցը ՀՀ կրթության և գիտության փոխնախարար Մանուկ Մկրտչյանի հետ

-11-րդ դասարանցիները, այսինքն, այս ուսումնական տարվա շրջանավարտները, արդեն ստացել են քննական առարկաների ուղեցույցները. դրանք, ինչպես նախորդ տարի էր, բավական դյուրին են, համապատասխանում են դպրոցական ծրագրերին, սակայն… հնարավո՞ր է, որ ինչպես նախորդ տարի եղավ հայոց լեզու և գրականություն, մաթեմատիկա առարկաների պարագայում, երբ միասնական քննությունների թեստերն իրենց բնույթով չէին համապատասխանում ուղեցույցին, նույնը կրկնվի և այս տարի։ Եթե բարդ է լինելու, թող ուղեցույցում այն արտահայտվի։ Եվ լինի բարդ և ոչ թե հանելուկային. թեստերն այնպես են կազմված, որ ռեբուսներ են հիշեցնում։

–Նման  խնդիրներով զբաղվում է ԳԹԿ-ն (գնահատման և թեստավորման կենտրոնը), որը ՀՀ կառավարությանը ենթակա հաստատություն է։ Մենք կարող ենք նրանց  խորհուրդներ տալ, բայց նրանց նկատմամբ իրավասություն չունենք։

Սակայն ամեն տարի բուհական ընդունելության քննություններից հետո մենք կոնֆերանս ենք անցկացնում, որտեղ քննարկվում է, թե քննությունների ընթացքում ինչն էր լավ, ինչն էր վատ, և եկող տարի ինչ անենք, որ չկրկնվեն նախորդ տարվա թերացումներն ու սխալները։ Այս տարի մենք շատ խիստ ենք դրել այն հարցը, որ եթե թեստերը պետք է բարդ լինեն, ապա  բարդ պետք է լինեն ոչ թե արհեստական ծուղակների հաշվին, այլ `բարդ, ծրագրային նյութը խորը հասկանալու իմաստով։

-Թեստերի պատվիրատուն ևս ԳԹԿ-ն է՞։

-Այո, բայց մենք էլ մեր պայամանն ենք թելադրում՝ պարտադիր համարելով այն, որ թեստերը պետք է համապատասխանեն դպրոցական ծրագրին։

-Շատերն այն կարծիքին են, որ թեստերով հնարավոր չէ գիտելիք ստուգել։ Դրանց պատասխաններն ընդամենը որևէ թիվ նշելն է, որը կարելի է նաև հեշտությամբ արտագրել։ Չե՞ք կարծում, որ անհրաժեշտ է վերանայել քննությունների անցկացման կարգը, իսկ եթե այնուամենայնիվ դրանք պետք է թեստային համակարգով լինեն, ինչպես նախկինում էր, գոնե ճշգրիտ գիտությունների պարագայում, նշանակություն տրվի նաև սևագիր աշխատանքին։

-Գնահատման թեստային ձևը ցանկացած բան ստուգելու հնարավորություն տալիս է։ Այն անմիջական հաղորդակցության համեմատ, իհարկե, ավելի աղքատ է։ Սակայն ոչ թե քննության այդ ձևի, այլ որակի խնդիրն է, այսինքն՝ շատ ավելի կարևոր է, թե թեստային առաջադրանքն ի՞նչ որակի է։

Մենք թեստային համակարգին անցնելուց հետո ազատվեցինք սուբյեկտիվ գործոնից. քննական հանձնաժողովը մարդկանցից էր կազմված, որտեղ բնական  էին կամայականությունները։ Այսօր դրանից մենք ձերբազատվել ենք։ Եվ եթե երեխան ճիշտ է գրել, անհնար է նրան ցածր նշանակել։

Մեր խնդիրը թեստերը չեն, մեր խնդիրն այն է, որ նվազեցվի կամ բացառվի մարդկային գործոնը։ Դա դժբախտություն է, բայց դա է խնդիրը։ Երբ ուզում ենք ինչ-ինչ խնդիրներ լուծել մարդկանց միջոցով, անմիջապես այլ պրոբլեմի առաջ ենք կանգնում, և կորուստն ավելի մեծ է լինում, քան՝ ձեռքբերումը։

Ինչ վերաբերում է արտագրելուն։ Այստեղ ևս թեստերը չեն խնդիրը, այլ ընթացակարգը՝ կազմակերպման ձևը։ Իհարկե, հնարավոր է այնպես անել, որ արտագրողների թիվն աննշան լինի և դեր չխաղա…

Ինչքան էլ մենք այսօր դժգոհ լինենք թեստերից, համոզված եմ, որ մի քանի տարի թեստային քննություններ անցկացնելով՝ աստիճանաբար մարդկանց մեջ վստահություն կառաջանա քննությունների այդ համակարգի նկատմամբ։

-Շատ են բողոքներն այն մասին, որ 6 տարեկանների ծրագրերը շատ բարդ են, առաջին դասարանում երեխաները մի քանի օտար լեզու են անցնում. ի՞նչ է արվում այս խնդիրները կարգավորելու համար։

-Նախ՝ մենք պետք է վերանայենք հիմնական դպրոցի 1-ից մինչև 9-րդ դասարանների ծրագրերն ու դասագրքերը՝ իրապես դրանք բեռնաթափելու իմաստով։ Դա շատ բարդ խնդիր է, բայց պետք է լուծենք, որովհետև ճիշտ չի բաշխված ծանրաբեռնվածությունը։ Ստացվել է այնպես, որ ցածր դասարաններում` հանրակրթական դպրոցի հիմնական թևում, ծրագրերն ավելի ծանրաբեռնված են։ Մինչդեռ ավելի ծանրաբեռնված պետք է լինեն ավագ թևի դասարանները, և այս խնդիրը կարգավորելիս կվերանայվեն նաև առաջին դասարանի ծրագրերը։

Ինչ վերաբերում է առաջին դասարանում լեզուների ուսումնասիրմանը, ապա պետք է ընդգծեմ, որ պետական ուսումնական ծրագրով առաջին դասարանում ուսուցանվող պարտադիր օտար լեզուն միայն մեկն է։ Մեկից ավելի օտար լեզուների ուսումնասիրությունը կամավորության հիմունքներով է իրականացվում, որը չի բխում ՀՀ պետական կրթական քաղաքականությունից։

-Դուք ասացիք, որ  նոր դասագրքեր, նոր ծրագրեր պետք է լինեն. ե՞րբ։

Բացի այդ, ինչո՞ւ ենք հրաժարվում լավ հնից ու փորձում ստեղծել վատ նորը։ Ժամանակին մենք շատ լավ դասագրքեր ունեինք, օրինակ Հովհ. Բարսեղյանի ու  Էդ. Աղայանի կազմած հայոց լեզվի  դասագիրքը, որը շատ հեշտ ընկալելի էր, փոխարինվեց Խլղաթյանի դասագրքով, որտեղ հայոց լեզուն այնքան «խուճուճ» է ներկայացված, որ բանասեր լինելով՝ չես հասկանում, թե ինչն ինչոց է։ Նույնը կարելի է ասել նաև մի շարք այլ դասագրքերի մասին։ Հնարավոր չէ՞ նոր դասագրքերի հիմքում դնել այդ լավ հինը։

-Նոր դասագրքերի ու ծրագրերի հետ կապված խնդիրը շատ բարդ գործընթաց է։ Նախարարության մոտեցումն է՝ վերանայել ծրագրերն ու դասագրքերը։ Սակայն՝ վերանայել չի նշանակում, որ անպայման ամեն ինչ պետք է փոխել։ Հնարավոր է, որ լավ բաներ կան, որոնք չենք փոխի։ Չնայած պետք է ասեմ, որ բոլոր առարկաների գծով էլ դրությունը բավականին ծանր է։ Այդ ճանապարհին նախևառաջ տարբեր մասնագետների հետ համատեղ պետք է խորհրդակցություններ անենք՝ համոզելու համար, որ պետք է այդ քայլին դիմել։ Եթե որոշվի, որ դրա անհրաժեշտությունը կա, ՀՀ կրթության և գիտության նախարարի հրամանով կստեղծվեն խմբեր, որոնք կզբաղվեն այդ խնդրով։

Ինչ վերաբերում է նախկինում եղած դասագրքերին. գուցե դրանք լավ դասագրքեր են, քանի որ շատերն են դրանք գերադասելի համարում, բայց կոնկրետ հայոց լեզվի պարագայում մասնագետների մեծամասնությունը  որոշակի պատճառաբանություններով դեմ է ձեր նշած դասագրքերին։

-Չե՞ք կարծում, որ ավագ դպրոցի փորձնական այս ծրագիրը, որը հիմա մեր մի շարք դպրոցներում ընթանում է, մեզ պետք չէր, որ  հանրակրթական դպրոցի եռաստիճան համակարգին պետք է հասնեինք աստիճանաբար, այսինքն` ավագ դպրոցները պետք է բացվեին այն ժամանակ, երբ այն վեց տարեկանները, ովքեր 12-ամյա դպրոց էին ընդունվել, կհասնեին այդ տարիքին։

-Մեր քայլերը բոլորովին այլ խնդրի հետ են կապված։ Մենք առայժմ չենք կարողանում կրթության շատ բարձր որակ ապահովել բոլոր դպրոցներում. հնարավոր չէ, որ բոլոր դպրոցներում մաթեմատիկայի կամ մյուս առարկաների շատ լավ մասնագետներ լինեն։ Եղած լավ մասնագետներն էլ այսօրվա մեր դպրոցում աշխատում են և ուժեղ և թույլ աշակերտների հետ, այսինքն՝ նրանց ժամանակի մեծ մասն օգտագործվում է ոչ այն արդյունավետությամբ։ Երբ մենք հոսքային ավագ դպրոցներ ենք ստեղծում, որոնց քանակը շատ ավելի քիչ կլինի, քան այսօր հանրակրթական դպրոցներն են, կկարողանանք համապատասխան առարկաների գծով ուժեղ մասնագետներին ներառել այդ դպրոցներում, որտեղ ուսուցիչը կկարողանա առավելագույնս օգտագործել իր պոտենցիալ հնարավորությունները։ Նույնը վերաբերում է նաև առարկայական լաբորատորիաներին։

Սա հնարավորություն կտա, որպեսզի ավագ դպրոցում աշակերտները հիմնավոր գիտելիքներ ստանան, և ծնողն այլևս հարկադրված չի լինի երեխային կրկնուսույցների մոտ պարապելու ուղարկել։

-Հիմա փորձնական ծրագիր ասվածով բոլոր 10-րդ դասարանցիները հայտնվեցին ավագ դպրոցներում։ Բայց կառավարության որոշմամբ՝ ոչ բոլորը պետք է սովորեն ավագ դպրոցում…

-Մարդուն չպետք է պարտադրենք, բայց չպետք է նաև արգելենք սովորել։ Եթե աշակերտը  դիմում է գրել և ուզում է սովորել ավագ դպրոցում, մենք իրավունք չունենք նրան մերժել։ Եթե երեխան ուզում է սովորել, նա պետք է սովորի։

– Խնդրում եմ ասել, թե վճարովի համակարգի անցնելուց հետո մեր բուհերից քանի՞ ուսանող է դուրս մնացել։ Նկատի ունեմ այն, որ հիմա այնքան էլ կարևոր չէ՝ ուսանողը սովորում է, թե՝ ոչ, միևնույն է, նա պետք է ավարտի բուհը, որովհետև բուհերի տնօրինությունն այդ ուսանողից ստացած եկամուտից չի ուզում հրաժարվել։

-Ես վիճակագրական նման տվյալների չեմ տիրապետում։ Ինչ վերաբերում է բուհական կրթության որակին, ապա ՀՀ վարչապետի հատուկ քաղաքականությունն է, որ կրթության որակը հսկողության տակ լինի։ Դրա համար ստեղծվել է բուհական կրթության որակի գնահատման հիմնադրամ-կենտրոն, որը զբաղվելու է բուհական կրթության որակի ապահովման և հավաստագրման խնդիրներով։ Եվ եթե որևէ բուհում չի ապահովվում կրթության որակը, տվյալ բուհը, լինի դա պետական թե մասնավոր, կարող է զրկվել հավատարմագրից, ուստի նաև գործունեության իրավունքից։

– Չե՞ք կարծում, որ մի շարք մասնագիտությունների գծով բուհերում ընդունելությունն այլևս անիմաստ է. մեր երկիրը իրավաբանների, լրագրողների բանասերների… այդքան պահանջարկ չունի։ Ժամանակին լուրջ ուսումնասիրություն էր կատարվում, թե որ ոլորտի համար ինչքա՞ն մասնագետ է անհրաժեշտ, ըստ դրա էլ՝ բուհերում բաշխվում էին տեղերը։ Հիմա նման վերլուծություն արվո՞ւմ է, թե՞ ուղղակի բուհերը սահմանում են տեղերը, հաշվարկելով դրանցից ստացված իրենց եկամուտները։

-Դասական բուհական կրթությունը հիմնարար կրթությունն էր, այսինքն՝ կարևորվում էր ոչ թե մասնագիտություն տալը, այլ բուհական մակարդակ ապահովելը։ Հիմա մեր բուհերը միայն մասնագետներ են պատրաստում։ Գուցե մեզ այդքան մասնագետ պետք չէ, բայց  բուհական կրթությամբ՝ մենք մակարդակ ենք ապահովում, որը նույնպես պետք է պարտադիր լինի։ Մենք չպետք է այնպիսի որոշումներ կայացնենք, որպեսզի մարդը չգնա բուհ։ Եթե նա ձգտում է բարձրագույն կրթության և պատրաստ է դրա համար վճարել, պետք է ողջունենք դա, բայց միաժամանակ, պետք է լծակներ գտնենք, որպեսզի նրանց հետ որակյալ աշխատանք տարվի։

-Դա վճարուվիի դեպքում, իսկ եթե տվյալ մասնագետին պատրաստելու համար վճարում է պետությունը, բայց այդ մասնագետի պահանջարկ այս երկրում չկա։ Եթե պետպատվերով սովորած շրջանավարտը պետական որևէ կառույցի չի հետաքրքրում և դառնում է գործազուրկ, ինչո՞ւ է պետությունը վճարում նրա ուսման համար։

– Այդ խնդիրը հիմա վերանայվում է, և ինչպիսի հաջող  լուծումներ կգտնվեն,  կերևա մոտ ապագայում։

– Ձեր կարծիքով, ի՞նչ պետք է անել կրթական ոլորտում, նկատի ունեմ թե հանրակրթությունը, թե բարձրագույն կրթությունը, կոռուպցիան վերացնելու համար։

Դասախոսի աշխատավարձն այնքան է, որ գոյատևելն էլ դառնում է խնդիր: Չե՞ք կարծում, որ վճարովի ուսուցման համակարգը հնարավորություն տալիս է աշխատավարձը բարձրացնել, ինչն էլ կոռուպցիան հաղթահարելու ուղիներից մեկն է:

-Միամիտ կարծիք է, որ դասախոսների բարձր աշխատավարձի դեպքում կոռուպցիան կվերանա։ Դա անհնարին է հետևյալ պատճառով. սոցիալիստական տիպի համակարգերում հնարավոր է հսկել, որ մարդկանց ապրելակերպի ընդհանուր մակարդակը նույնը լինի, այդ դեպքում մարդու պահվածքը կախված է աշխատավարձից։ Մարդը տեսնում է, որ այդ աշխատանքի համար բոլորը նույն գումարն են ստանում, ինքը չի ձգտում ավելիին։ Կապիտալիստական հասարակարգում մրցակցություն է. մի մասը կարողանում է իր բարեկեցությունն ավելացնել, մյուս մասը ուզում է նրանից հետ չմնալ։ Եթե նույնիսկ հնարավոր լինի դասախոսների աշխատավարձը  բարձրացնել, միևնույն է, դրանից հետո էլ նա իրեն կհամեմատի մեկ ուրիշի հետ, և կտեսնի, որ ինքն ավելի  վատ է ապրում, ուստի կձգտի հասնել նրան ու…կաշառքը կվերցնի։

-Ուզում եք ասել, որ հույս չկա, որ կուռուպցիան կրթական համակարգից կվերանա՞…

-Ուզում եմ ասել, որ դա աշխատավարձի հետ կապ չունի, դասախոսներին պետք է հնարավորություն տրվի հիմնական աշխատանքով, ոչ թե լրացուցիչ միջոցներով նորմալ վաստակելու: Այսինքն՝ ուսուցիչն ու դասախոսը, ըստ իրենց ջանասիրության, նույնպիսի հնարավորություն պետք է ունենան ավելի գումար ստանալ, ինչպես մյուս մասնագետները։ Խնդրի լուծումը չգիտեմ, բայց մոտեցումը, կարծում եմ, սա է։

– Չե՞ք կարծում, որ ներառական կրթությունը, ինչքան էլ այն ճիշտ կազմակերպվի, ընդունելի չէ. երեխաները՝ երկուստեք, հոգեբանական  ծանր վիճակում են հայտնվում։

–Ներառական կրթությունը լավ իմաստ ունի։ Սակայն, եթե դասարանում կա 30 աշակերտ, եթե ուսուցիչը նրանց հետ այնպես չի աշխատում, որ հաշվի առնի ամեն մի երեխայի անհատական առանձնահատկությունները, ապա շուտ թե ուշ այդ երեխաների մեծ մասը տուժելու է։ Որպեսզի բոլորի հետ նույն ձևով չաշխատեն, պետք է փոխեն ուսուցումը կազմակերպելու ձևերը։ Եթե ուսուցման ձևը գտնված չէ, ապա երեխային բերել-ներառել, թե չբերել, նա զարգացման ինչ-որ առանձնահատկություններ ունի, թե՝ ոչ, էական չէ։ Ներառական կրթությունն այն դեպքում է իմաստ ունենում, երբ գործընթացն այնպես է կազմակերպված լինում, որ յուրաքանչյուր երեխայի անհատական առանձնահատկությունները հաշվի են առնվում։ Եվ սա արդեն ոչ թե ներառական կրթության, այլ դասապրոցեսի կազմակերպման խնդիր է։

-Միջին մասնագիտական կրթությունը մի տևական ժամանակ ուղղակի չկար, հիմա նորից դրան ուշադրություն է դարձվում։ Ի՞նչ քայլեր են արվում այդ ուղղությամբ։

– Մշակվում է միջին մասնագիտական կրթության հայեցակարգը և այդ ուղղությամբ մի քանի ծրագրեր կան։

– Բարձրագույն որակավորման հանձնաժողովի նախագահ  Արմեն Թռչունյանը վերջերս նշեց, որ մեր բուհերի դասախոսների 50 տոկոսը գիտական աստիճան չունի, ի՞նչ կարծիք ունեք  այս մասին։

-Տհաճ բան է կատարվել։ Առաջներում գիտությունների թեկնածու, դոկտոր, ակադեմիկոս լինելը շատ պատվաբեր էր։ Բայց դա պատվաբեր էր այն պատճառով, որ դրանք իսկապես լուրջ որակ ունեին։ Երբ ուզում ենք շատացնել գիտնականների թիվը, պետք է  պահանջները չիջեցնենք։ Հիմա եկել է մի պահ, որ ես ինքս էլ զարմանում եմ, երբ գիտական թեզ շատ են պաշտպանում, բայց շատ-շատերից եմ լսում եմ, որ որակը շատ ցածր է։ Մենք ուզում ենք անորակ, բայց շատ պաշտպանած մարդի՞կ ունենալ, թե՞ որակյալ, բայց՝ քիչ։ Ես մարդիկ գիտեմ, ովքեր բավական բարձր որակ ունեն, դասավանդում են, բայց գիտական թեզ չեն պաշտպանել, կա նաև հակառակը։ Բայց կան նաև շատ-շատերը, որ պաշտպանում են, բայց գիտությամբ չեն զբաղվում։

Կարծում եմ, որ այս դեպքում ևս խնդիրը ոչ թե շատի կամ քչի, այլ որակի մեջ է։

Հարցազրույցը՝ Գոհար Փիլթոյանի