-Ռուսաստանի եւ Հայաստանի միջեւ կնքված ռազմավարական պայմանագիրը դեռ երկար ժամանակ կմնա քաղաքական վերլուծաբանների ուշադրության կենտրոնում: Իսկ հարցերը շատ են. 1994թ. հրադադարի համաձայնագրին հաջորդեց 1995թ. ստորագրված պայմանագիրը, որով Հայաստանում ռուսական ռազմակայանի տեղակայման ժամկետ սահմանվեց 25 տարին: Ինչո՞ւ են շտապում, երբ պայմանագրի ժամկետի ավարտին դեռ տասը տարի կա: Քաղաքական նոր իրավիճա՞կ է ստեղծվել տարածաշրջանում, սպառնալիքնե՞րն են ավելացել: Ի՞նչ է ստանալու Հայաստանը դրա դիմաց: Իսկ գուցե զիջե՞լու է… Կխնդրեի ձեր գնահատականը, որքանո՞վ է այս քայլը բխում Հայաստանի շահերից:

– Քաղաքական նոր իրավիճակ է ամբողջ աշխարհում, այդ թվում և Հարավ-կովկասյան տարածաշրջանում, որը ստեղծվել է 1985-ի գորբաչովյան պերեստրոյկայից հետո: Սոց. ճամբարը փլուզվել է, Վարշավայի ռազմական պակտը քանդվել, ՆԱՏՕ-ն ընդարձակվել դեպի Արևելք: Ուժերի հարաբերակցությունը ամենուր փոխվել է, որը և հանգեցրել է հակամարտությունների սրմանը Բալկաններում (նախկին Հարավսլավիայի փլուզում), Միջին Արևելքում (անգլո-ամերիկյան բանակների ներխուժում Իրաք և Աֆղանստան): 1988-ի Սումգայիթյան ջարդերով սկիզբ է առել Հայկական հարցի վերաարթնացման նոր հանգրվանը, որի առաջին փուլն ավարտվել է գաղութային լծից Արցախի ազատագրմամբ և 1994-ի հրադադարի կնքմամբ: Մի կարևոր խնդիր կա, որը քիչ է շոշափվում. դա հայության թվաքանակի նվազումն է տարածաշրջանում, ինչը սպառնալիք է Հայաստանի գոյության: 1988-ից ի վեր Ադրբեջանից և նրա հարակից տարածքներից բռնագաղթել է շուրջ 500.000 հայ, Հայաստանից հեռացել 1 միլիոն, Վրաստանից` մոտ 200.000 հազար: Սա մեծ թիվ է: Մյուս կողմից, տարածաշրջանում, թեկուզ ժամանակավոր, մեծացել է Թուրքիայի դերը, որը ավելի ու ավելի է ակտիվանում հայկական խնդիրներում: Խորանում է Թուրքիա–Ադրբեջան ռազմավարական գործընկերությունը: Հայաստանի շրջափակումը արևելքից (Ադրբեջան), արևմուտքից (Թուրքիա), հյուսիսից (Վրաստան, երկաթուղային շրջափակում), հարավից (Իրաք) անվտանգության հավելյալ խնդիրներ է առաջացնում: Այս ամենը ցույց է տալիս, որ 1995-2005 թթ. ընթացքում տարածաշրջանի ռազմաքաղաքական պատկերը էապես փոփոխվել է, ուստի նոր ռազմավարական պայմանագրի կնքումը Ռուսաստանի հետ, այդ թվում նաև Ռուսաստանի համար, հրատապ անհրաժեշտության բնույթ է ստացել:

Շտապողականությունը թելադրված է Թուրքիա–Իրան-Աֆղանստան ռազմավարական ճանապարհի կարևորությամբ, իսկ կնքված պայմանագիրը շահեկան կարող է լինել ոչ միայն Հայաստանի, այլ տարածաշրջանի բոլոր երկրների և ժողովուրդների համար տարածաշրջանում կայուն խաղաղություն հաստատելու իմաստով, եթե այն ճիշտ ընկալվի և թարգմանվի նրանց կողմից:

Բոլորովին այլ հարց է, որ

ա) Այդ ռազմավարական համաձայնագիրը և՜ Հայաստանի, և՜ Ռուսաստանի համար նվազագույնը 100 տարով ուշացած է: Եթե այդպես չլիներ, այսօր տարածաշրջանում այլ կլիներ և՜ Հայաստանի, և՜ Ռուսաստանի ներկայությունն ու դերակատարությունը:

բ) հնարավորությունները մեծ չեն, ՆԱՏՕ կամ Ռուսաստան: Այդ երկուսի մեջ է կատարվել ընտրությունը, որտեղ քիչ դեր չի խաղացել այն հանգամանքը, որ Թուրքիան 1951-ից սկսած ՆԱՏՕ-ի ամենահավատարիմ անդամն է: Կան այլ հանգամանքներ ևս: Նշենք դրանցից երկուսը. Ղարաբաղյան հակամարտության խաղաղ կարգավորման Մադրիդյան նորացված սկզբունքներ, Հայաստան-Թուրքիա Արձանագրություններ: Բայց Հայաստանի ռազմավարական երկարաժամկետ շահերի տեսանկյունից կար նաև երրորդ հնարավորությունը, որը չի քննարկվել ընդհանրապես: Դա Հայաստանի կողմից Մշտական զինված չեզոքության ճանապարհի ընտրությունն է, որի դեպքում հարցադրումը էապես կփոխվեր, այսինքն` ոչ թե Հայաստանը մաս կկազմեր ռազմական որևէ դաշինքի, այլ ռազմավարական որևէ դաշինք կամ դաշնակից կարող էր դառնալ Հայաստանի չեզոքության երաշխավորը` իրավունք ունենալով հայկական զինված ուժերի հետ միասին պաշտպանելու Հայաստանի չեզոքությունը ցանկացած սպառնալիքից ու ագրեսիայից:

Կարիք չկա այս հարցի վրա ավելի երկար կանգ առնելու, հետագայում այդ մասին խոսելու առիթ կլինի, հիմա փաստենք միայն, որ նախկին գլոբալ հակամարտությունների, օրինակ, առաջին և երկրորդ համաշխարհային պատերազմների ժամանակ, Հայաստանը նույնքան և գուցե ավելի զորեղ դաշնակիցներ ուներ հանձին Անտանտի կամ Հակաֆաշիստական դաշինքի երկրների, և հայ զինվորն ու սպան էլ քաջաբար մարտնչել է էապես նպաստելով դաշնակիցների հաղթանակին, սակայն փոխարենը ի՞նչ է շահել… Իսկ ի՞նչ է շահելու լոկալ, թե գլոբալ նոր հակամարտություններին ու պատերազմներին ռազմավարական մի նոր դաշինքի կազմում նույնպիսի մի ջանքով ու քաջությամբ մասնակցելու դեպքում: Իսկ շահելո՞ւ է, թե՞ Հայաստանի թիկունքում ու նրա հաշվին նոր գործարքներ են կնքելու: Ահա հարցեր, որոնք պատասխաններ են ակնկալում:

Այլապես հասկանալի է, որ Հայաստան-Ռուսաստան պայմանագրի դեպքում խոսք կարող է գնալ նաև, թե՜ տարածաշրջանում ուժերի հավասարակշռության, թե՜ անվտանգության նոր երաշխիքների մասին: Կարծում ենք, սակայն, որ խնդիրը հարկավոր է դիտարկել նոր հարյուրամյակում Հայաստանի և հայության ռազմավարական ընտրության համատեքստում և կատարել այնպիսի ընտրություն, որի դեպքում սխալներն ու անճշտությունները բացառվեն ընդհանրապես:

Տիգրան ՓԱՇԱԲԵԶՅԱՆ «Ուխտ Արարատի» ամսագրի գլխավոր խմբագիր

ArmAr.am