Մոտենում է Լեռնային Ղարաբաղի անկախության հռչակման հոբելյանը: Այս հոբելյանն, ի թիվս այլ հանգամանքների ու նախորդող իրադարձությունների, առանձնանում է նաև այն հանգամանքով, որ հոբելյանի ամսաթվին նախորդող շրջանում կտրուկ ակտիվացել են ԼՂՀ անկախության շուրջ տարաբնույթ քննարկումներն ու հետագայի հետ կապված կանխատեսումները: Այս ակտիվացման համար հիմք հանդիսացավ ՄԱԿ Արդարադատության միջազգային դատարանի սույն թվականի հուլիսի 22-ի եզրակացությունն այն մասին, որ միջազգային իրավունքը չի բովանդակում Կոսովոյի անկախությունն արգելող ոչ մի դրույթ: Եվ ի՞նչ պատճառահետևանքային կապ կա այս եզրակացության ու ԼՂՀ անկախության միջև:

22 հուլիսի 2010թ.

ՄԱԿ Արդարադատության միջազգային դատարանը սույն թվականի հուլիսի 22-ին 10/4-ի հարաբերակցությամբ ընդունեց խորհրդատվական եզրակացություն ՄԱԿ-ի Գլխավոր ասամբլեայի կողմից ձևակերպված և իր քննությանը հանձնված հարցի կապակցությամբ: Առաջադրված հարցը հետևյալն էր. «Համապատասխանում է արդյո՞ք Կոսովոյի ինքնավարության ժամանակավոր կառույցների միակողմանիորեն հռչակած անկախությունը միջազգային իրավունքին»[1]: Ընդունած գլխավոր եզրակացությունը սահմանում է. «Դատարանը եզրահանգում է, որ 2008թ. փետրվարի 17-ի անկախության հռչակումը չի խախտում ընդհանուր միջազգային իրավունքը, Անվտանգության խորհրդի 1244 (1999) բանաձևը կամ Սահմանադրական շրջանակները: Հետևաբար այդ հռչակագրի ընդունումը չի խախտում միջազգային իրավունքի ոչ մի համապատասխան դրույթ»[2]:

Այս եզրահանգումը, չնայած նրա խորհրդատվական բնույթին, մեծ արձագանք առաջացրեց ամենատարբեր հասարակություններում, որտեղ լրագրողական ու փորձագիտական շրջանակներում քննարկվում ու ամենատարբեր պաշտոնական ատյաններից պաշտոնապես կամ ոչ պաշտոնապես հայտարարվում էին այս եզրակացության նշանակությունն ու նրա առաջացնելիք հետևանքները: Ամենալայն ու հաճախ քննարկվող հարցերից էր այն, թե տվյալ եզրակացությունը մասնավո՞ր, թե՞ համընդհանուր բնույթ է կրում: Պատահական չէ, որ արտահայտվել և արտահայտվում են ԱՄԴ եզրակացությանն ինչպես կողմ, այնպես էլ դեմ կարծիքներ, ի դեպ, ոչ միայն այս մասնավոր դեպքի կապակցությամբ, այլ նաև տվյալ եզրահանգումն այլ նմանատիպ անավարտ գործընթացների վրա տարածել-չտարածելու կապակցությամբ: Համընդհանրացմանը դեմ են արտահայտվել այդ թվում նաև տվյալ եզրակացությանը կողմ արտահայտվող որոշ կողմեր (ԱՄՆ, ԵՄ[3]): Այսպիսով, ՄԱԿ ԱՄ դատարանի կայացրած որոշումը եթե առավել չբարդացրեց նմանատիպ հարցերի ու, մասնավորապես, Կոսովոյի անկախության շուրջ առկա բարդ իրավիճակը, ապա գոնե հնչող հայտարարություններից կարելի է եզրակացնել, որ արտահայտվող կարծիքների համապատկերը չհստակեցվեց[4]:

Համընդհանու՞ր է, թե՞ մասնավոր

Հուլիսի 22-ին հրապարակված եզրակացությունն ընդհանրացնելուն դեմ արտահայտվողները մատնանշում են, որ ԱՄԴ-ին ՄԱԿ ԳԱ-ի առաջադրած հարցը վերաբերում էր հենց Կոսովոյի անկախության հռչակման և Միջազգային իրավունքի համապատասխանությանը, այլ ոչ թե ընդհանրապես անկախության հռչակմանը: Արդյո՞ք այդպիսին է դատարանի խորհրդատվական եզրակացության բնույթը, թե՞ այն ընդհանրացնելու ձգտումներն ունեն որոշակի հիմքեր:

Դատարանի եզրակացությունն անդրադառնում է այս հարցին` քննարկելով միջազգային իրավունքի և անկախացման միջև առկա փոխհարաբերության հարցը. արդյո՞ք միջազգային իրավունքը բովանդակում է նորմեր, որոնք արգելում են ինքնորոշումն ու անկախացումը, և մյուս կողմից էլ`արդյո՞ք ինքնորոշման իրավունքն ու տարածքային ամբողջականության սկզբունքը իրարամերժ են: Այս հարցի կապակցությամբ ԱՄԴ-ի եզրակացությունն արձանագրում է. «Պետությունների պրակտիկան այս ժամանակահատվածում (18, 19-րդ դդ. և 20-րդի առաջին կես – Գ.Գ.) հստակորեն ցույց է տալիս, որ միջազգային իրավունքն անկախության հռչակման ոչ մի արգելք չի բովանդակել: 20-րդ դարի երկրորդ կեսի ընթացքում ինքնորոշման միջազգային իրավունքն այնպիսի ուղղությամբ է զարգացել, որ անկախության իրավունք է ստեղծել ոչ-ինքնավար տարածքների ժողովուրդների և օտար տիրապետության, գերակայության և շահագործման ներքո գտնվող ժողովուրդների համար: Շատ շատ նոր պետություններ գոյություն են ձեռք բերել այս իրավունքի իրականացման արդյունքում»[5]:

Առավել ևս, հիշատակելով այն, որ սույն հարցի վերաբերյալ լսումների ժամանակ որոշ մասնակիցներ հակադրել են ինքնորոշման իրավունքն ու տարածքային ամբողջականության սկզբունքը, դատարանը ամրագրում է. «տարածքային ամբողջականության սկզբունքը միջազգային իրավակարգի կարևոր մաս է» և արձանագրված է մի շարք կարևորագույն միջազգային իրավական ակտերում, որոնց մեկնաբանման արդյունքում դատարանը եզրափակում է. «Այսպիսով, տարածքային ամբողջականության սկզբունքի շրջանակները սահմանափակվում են միայն պետությունների միջև հարաբերություններով»[6]: Ի դեպ, դատարանն այս պարբերությունում հիշատակում է նաև Հելսինկիի 1975թ. Եզրափակիչ ակտը, որի 4-րդ հոդվածն է անդրադառնում տարածքային ամբողջականության սկզբունքին: Այսպիսով, կարելի է եզրակացնել, որ դատարանի այս պարբերությունում արված եզրակացությունը վերջ է դնում այն իրավաքաղաքական ձեռնածություններին, իբր ժողովուրդների իրավահավասարության և ինքնորոշման իրավունքն ու տարածքային ամբողջականության սկզբունքը հակասում են իրար և, ավելին, որ Հելսինկիի եզրափակիչ ակտում գերակայությունը տրվում է տարածքային ամբողջականության սկզբունքին: Նշված փաստաթղթի վերաբերյալ նման մոտեցում է ձևավորվել զուտ այն պատմական իրողության պատճառով, որ հելսինկյան խորհրդակցություններն ու դրանց արդյունք հանդիսացած Եզրափակիչ ակտը հետևանք էին քաղաքական փոխհամաձայնության, որով աշխարհաքաղաքական երկու կենտրոնները հավասարակշռում-հակակշռում էին իրենց փոխհարաբերությունները: Բացի այդ, ձեռք բերված հավասարակշռության պահպանման նկատառումով, նրանք հանդես էին գալիս Եվրոպայում սահմանների անխախտելիության օգտին ու պայմանավորվում Ակտում նշված սկզբունքների հիման վրա կառուցել իրենց փոխհարաբերությունները` չդիմելով որևէ հակաիրավական միջոցի: Հաշվի առնելով մինչ այս իրողությունը տեղի ունեցած իրադարձություններն ու մասնավորապես Եվրոպային պատուհասած արհավիրքները, կողմերը` «ընդունելով Եվրոպայում և ընդհանրապես աշխարհում խաղաղության և անվտանգության միջև սերտ կապը»[7], ըստ էության պայմանավորվում էին արգելված միջոցներով (ուժի կամ ուժի սպառնալիքի կիրառում) չխախտել առկա պետական սահմանները (սահմանների անխախտելիության (3-րդ հոդված) և տարածքային ամբողջականության (4-րդ հոդված) սկզբունքներ), բացի միջազգային իրավունքի շրջանակներում ամրագրված մեխանիզմներով ընթացող դեպքերի (ժողովուրդների իրավահավասարության և ինքնորոշման իրավունքներ (8-րդ հոդված)):

Ամփոփելով այս հարցի վերաբերյալ իր մեկնաբանությունները, Արդարադատության միջազգային դատարանն անդրադառնում է լսումների ժամանակ հիշատակված այն դեպքերին, երբ ՄԱԿ Անվտանգության խորհուրդը բանաձևեր է ընդունել` դատապարտելով անկախության որոշ հռչակագրեր (Հարավային Ռոդեզիա` 216 (1965)

և 217 (1965) բանաձևեր, Հյուսիսային Կիպրոս 541 (1983), Սրպսկա Հանրապետություն 787 (1992)): «Դատարանը նշում է, որ այդ բոլոր դեպքերի կապակցությամբ Անվտանգության Խորհուրդը որոշումներ էր կատարում տվյալ անկախության հռչակման պահին առկա կոնկրետ իրադրության վրա հենվելով: Այսպիսով, տվյալ հռչակագրերին վերագրված անօրինականությունը բխում էր ոչ թե նրանց միակողմանիության բնույթից, այլ փաստից, որ դրանք կապված էին եղել կամ կարող էին լինել ուժի անօրինական կիրառման կամ միջազգային իրավունքի նորմերի, մասնավորապես համապարտադիր բնույթ կրող (jus cogens)նորմերի, ակնհայտ խախտման հետ: … Վերոհիշյալ բանաձևերի բացառություն կազմող բնույթը Դատարանին հիմք է տալիս հաստատելու, որ Անվտանգության Խորհրդի պրակտիկայից հնարավոր չէ բխեցնել ընդհանուր արգելանքներ անկախության միակողմանի հռչակման դեմ»[8]: Ուստի, դատարանը, վերլուծելով առկա փաստերն ու միջազգային իրավունքի նորմերը, մեկ անգամ ևս հաստատում է, որ անօրինականությունը չի կարող առաջացնել օրինական հետևանք (Ex injuria non oritur jus), և որ անկախության միակողմանի հայտարարումն ինքնին անօրինական չէ, այլ ընդունված պրակտիկա ու ճիշտ ընթացակարգ, եթե անօրինական ուժի կիրառման կամ միջազգային իրավունքի նորմերի խախտման հետ կապված չէ:

Այսպիսով, Արդարադատության միջազգային դատարանի հուլիսի 22-ի խորհրդատվական եզրակացությունից պարզ երևում է, որ այն կրում է նաև համընդհանուր բնույթ նմանատիպ այլ խնդիրների համար, քանի որ մեկնաբանում է միջազգային պրակտիկան ու միջազգային իրավունքի համապարտադիր համապատասխան նորմերը և հենց դրանցից էլ բխեցնում Կոսովոյի մասնավոր դեպքը: Եվ ընդհանրապես, դատարանի այս և նմանատիպ եզրակացություններն ու որոշումները միջազգային իրավունքի համակարգում ունեն կարևոր տեղ, քանի որ խաղում են միջազգային իրավունքի աղբյուրի դեր[9]` «որպես օժանդակ միջոց իրավական նորմերը սահմանելու համար»[10]:

Նախադե՞պ, թե՞ ոչ

Այսպիսով, առավել մանրամասնելով ու որոշակիացնելով հուլիսի 22-ի եզրակացության իրավական նշանակությունն այլ, հատկապես Լեռնային Ղարաբաղի ժողովրդի ինքնորոշման իրավունքի տեսանկյունից, փորձենք այս երկուսը համադրել: Արդյո՞ք համադրելի են ԼՂ ժողովրդի ինքնորոշման իրավունքն ու ԼՂՀ անկախության հռչակման փաստը մի կողմից և, մյուս կողմից էլ, հուլիսի 22-ի խորհրդատվական եզրակացության իրավական համընդհանուր շրջանակները: Այս հարցի պատասխանից էլ պարզ կդառնա, թե արդյո՞ք Կոսովոյի դեպքը կարող է նախադեպ հանդիսանալ մասնավորապես ԼՂՀ հարցի համար, թե՞ ոչ:

Հուլիսի 22-ի եզրակացությունն ամրագրում է. «2008թ. փետրվարի 17-ի անկախության հռչակագիրը (Կոսովոյի – Գ.Գ.) պետք է քննարկվի այն փաստացի համատեքստում, որը հանգեցրել է դրա ընդունմանը»[11]: Այս հանգամանքը, ինչպես արդեն նշվել է, նպատակ ունի պարզելու անկախության հռչակման հիմքերի ու ընթացքի օրինականությունն ու իրավականությունը: Ուստի, վերականգնենք ԼՂՀ անկախության հռչակման ընթացքն ու այն ընդգրկող փաստացի համատեքստը:

ԼՂՀ անկախության իրավա-քաղաքական համատեքստը

Երբ 1991թ. սեպտեմբերի 2-ին Լեռնային Ղարաբաղի մարզային և Շահումյանի շրջանի Ժողովրդական պատգամավորների խորհրդի համատեղ նիստն ընդունում էր Լեռնային Ղարաբաղի անկախության Հռչակագիրը, իսկ նույն թվականի դեկտեմբերի 10-ին ԼՂ անկախության հարցը դրվում էր հանրաքվեի, դեռևս գոյություն ուներ Խորհրդային միությունն իր իրավա-սահմանադրական համակարգով (մինչև 1991թ. դեկտեմբերի 25-ը): Ուստի, այն իրավա-սահմանադրական համատեքստը, որի լույսի ներքո էլ առաջին հերթին կարող է քննարկվել ԼՂ անկախության հռչակումն ու նրա օրինականությունը, բաղկացած է ԽՍՀՄ Սահմանադրությունից և անմիջականորեն հենց այս հարցին առնչվող` 1990թ. ապրիլի 3-ի «ԽՍՀՄ կազմից միութենական հանրապետության դուրս գալու հարցերի լուծման շուրջ» միութենական օրենքից: 1977թ. հոկտեմբերի 7-ի ԽՍՀՄ Սահմանադրության մեջ Խորհրդային Միության կազմից դուրս գալու հարցին էր անդրադառնում 72-րդ հոդվածը, որը նշում էր, որ «յուրաքանչյուր միութենական հանրապետություն պահպանում է Միությունից ազատորեն դուրս գալու իրավունքը»[12]: Իսկ ահա այս սահմանադրական դրույթի հիման վրա է զարգանում վերոհիշյալ միութենական օրենքը, որն էլ կարգավորում էր Միության կազմից միութենական հանրապետության, ինքնավար հանրապետության, մարզի և շրջանի դուրս գալու հարցերը:

Ահա այս օրենքի 3-րդ հոդվածն ամրագրում է. «Իր կազմի մեջ ինքնավար հանրապետություններ, ինքնավար մարզեր ու ինքնավար շրջաններ ունեցող միութենական հանրապետություններում (ԽՍՀՄ կազմից դուրս գալու վերաբերյալ – Գ.Գ.) հանրաքվեն անցկացվում է առանձին յուրաքանչյուր ինքնավարության համար: Ինքնավար հանրապետությունների և ինքնավար միավորների ժողովուրդները պահպանում են իրավունք ինքնուրույն որոշելու ԽՍՀՄ կամ դուրս եկող միութենական հանրապետության կազմում մնալու հարցը, ինչպես նաև իր պետական իրավական կարգավիճակի վերաբերյալ հարց առաջադրելու ուղղությամբ»[13]: Ուստի, 1991թ. սեպտեմբերի 2-ին Լեռնային Ղարաբաղն, ըստ էության, դուրս է գալիս ոչ միայն Ադրբեջանի ԽՍՀ կազմից, այլ նաև ԽՍՀ Միության կազմից ընդհանրապես:

Այս տեսակետի ընդդիմախոսները կարող են վիճարկել` հղում կատարել 1991թ. օգոստոսի 30-ի և հոկտեմբերի 18-ի Ադրբեջանի ԽՍՀ Գերագույն Խորհրդի նիստերում ընդունված, համապատասխանաբար, «Հանրապետության պետական անկախության վերականգնման մասին հռչակագիրը» և «Ադրբեջանի Հանրապետության պետական անկախության մասին սահմանադրական ակտը», որոնցով Ադրբեջանի Հանրապաետությունը հայտարարվեց Ադրբեջանի Ժողովրդավարական Հանրապետության (1918թ. մայիսի 28-ից 1920թ. ապրիլի 28) իրավահաջորդ[14], և հայտարարել, որ անկախության հռչակման և 1918-20թթ. նախախորհրդային պետականության վերականգնման փաստն ազատում էր Ադրբեջանի Հանրապետությանը խորհրդային օրենսդրության ենթադատությունից: Բացի այդ, 1991թ. նոյեմբերի 23-ին հրապարակվեց հրաման «ԼՂԻՄ տարալուծման մասին», ինչն, ըստ էության, նպատակ ուներ զրկել ԼՂ ժողովրդին 1990թ. ապրիլի 3-ի արդեն հիշատակված օրենքի ընձեռած հնարավորությունից իր պետա-իրավական կարգավիճակն ինքնուրույն որոշելու առումով:  Սակայն, այստեղ կան երկու հակափաստարկներ:

1. Երբ Ադրբեջանի Գերագույն Խորհուրդն ընդունում էր «Հանրապետության պետական անկախության վերականգնման մասին հռչակագիրը» և «Ադրբեջանի Հանրապետության պետական անկախության մասին սահմանադրական ակտը»` վերականգնելով Ադրբեջանի պետականությունը 1918-20թթ. Ադ. ԺՀ իրավահաջորդի կարգավիճակով, ըստ էության, միևնույն ժամանակ հրաժարվում էր 1920թ. ապրիլի 29-ից մինչ 1991թ. հոկտեմբերի 18-ը գոյություն ունեցած Ադրբեջանի ԽՍՀ բոլոր իրավունքներից, այդ թվում` վերջինիս de jure տարածքի նկատմամբ իրավունքից` ընդունելով 1918-20թթ. Ադրբեջանի տարածքի իրավունքը: Մինչդեռ 1918թ. մայիսի 28-ից 1920թ. ապրիլի 28-ը գոյատևած Ադրբեջանի ԺՀ տարածքը չի ընդգրկել Լեռնային Ղարաբաղի տարածքը[15]: Այն Ադրբեջանի ԽՍՀ մաս ճանաչվել է 1921թ. հուլիսի 5-ի Կավբյուրոյի որոշմամբ, այսինքն` ԽՍՀՄ իրավա-սահմանադրական շրջանակներում, ինչից Ադրբեջանի Գերագույն Խորհուրդը հրաժարվել էր:
2. Եթե ԼՂԻՄ տարալուծման մասին Ադրբեջանի Հանրապետության 1991թ. նոյեմբերի 23-ի որոշումը նպատակ ուներ զրկել ԼՂԻՄ ժողովրդին 1990թ. ապրիլի 3-ի օրենքի 3-րդ հոդվածի 1-ին պարբերության ուժից, ապա այն ոչ արդյունավետ քայլ էր, քանի որ նույն օրենքի, նույն հոդվածի հաջորդ (2-րդ) պարբերությունն ամրագրում էր. «Միութենական Հանրապետությունում, որի տարածքում առկա են կոմպակտ բնակվող ազգային խմբեր, որոնք տվյալ տարածքում բնակչության մեծամասնություն են կազմում, (ԽՍՀՄ կազմից դուրս գալու վերաբերյալ – Գ.Գ.) հանրաքվեի արդյունքների հաշվման դեպքում տվյալ տարածքների քվեարկությունների արդյունքներն առանձին են հաշվի առնվում»[16]: Այսպիսով, ԼՂ բնակչությունը, թե որպես ինքնավար միավոր, թե որպես ազգային խմբի կոմպակտ բնակության վայր, ըստ ԽՍՀՄ օրենսդրության իրավունք ուներ ինքնուրույն որոշելու իր պետա-իրավական կարգավիճակը: Մինչդեռ Ադրբեջանի իշխանություններն իրավունք չունեին, ըստ նույն խորհրդային իրավական համակարգի, տարալուծել Լեռնային Ղարաբաղի Ինքնավար մարզը, քանի որ նման հարցերը վերապահված էին ԽՍՀ Միությանն ի դեմս նրա պետական բարձրագույն իշխանության և կառավարման մարմինների[17]: Իսկ եթե Ադրբեջանը հրաժարվում էր Խորհրդային ժառանգությունից ընդհանրապես, ուրեմն հրաժարվում էր Լեռնային Ղարաբաղից նույնպես:

Այսպիսով, ԼՂՀ անկախության հռչակման իրավա-սահմանադրական հենքը լրիվությամբ ապահովված է, և ԼՂՀ անկախության հռչակումն անցել է ճիշտ և գրագետ իրավական համատեքստում: Ինչին միջազգային իրավունքի և համապատասխան հաստատությունների կողմից մեծ ուշադրության է դարձվում, ինչպես Կոսովոյի վերաբերյալ 2010թ. հուլիսի 22-ի եզրակացության մեջ: Տվյալ փաստաթղթում դատարանը վերլուծում է պատմական իրադարձությունները, որպեսզի պարզի, թե արդյո՞ք Կոսովոյի ինքնավարության ժամանակավոր իշխանությունները գործել են իրավա-սահմանադրական շրջանակները: Բացի այդ, դատարանն ուշադրության է դարձնում այնհարցին, թե արդյո՞ք Կոսովոյի իշխանությունների բոլոր մարմինները գործել են համատեղ և համահունչ, թե՞ անկախության հռչակումը հանդիսացել է նրանցից մեկի առանձին գործողության հետևանք[18]: Ուստի, մենք վերականգնեցինք այն իրավա-սահմանադրական համատեքստը, որի լույսի ներքո հռչակվել է ԼՂՀ անկախությունը, որն անթերի էր: Բացի այդ, որպես ԼՂԻՄ իշխանության մարմինների համատեղ և համահունչ գործունեության օրինակ կարող է ծառայել Լեռնային Ղարաբաղի մարզային և Շահումյանի շրջանի Ժողովրդական պատգամավորների խորհրդի 1991թ. սեպտեմբերի 2-ի համատեղ նիստը, որին մասնակցում էին բոլոր մակարդակի պատգամավորները: Բացի այդ, համատեղ նիստում ընդունված որոշումն այնուհետև ներկայացվել է հանրաքվեի: Այսպիսով, կարող ենք փաստել, որ ԼՂՀ անկախության հռչակման իրավական հենքն ու տվյալ ժամանակահատվածում ԼՂ իշխանության մարմինների գործողություններն իրենց բնույթով ու տրամաբանությամբ համապատասխանում են ՄԱԿ Միջազգային դատարանի կողմից Կոսովոյի անկախությանը տվյալ հարցերի կապակցությամբ ներկայացված պահանջներին:

Մեկ այլ հանգամանք ևս, որ բավականին հաճախ շահարկվում է թե կոսովյան և թե ղարաբաղյան հարցերի քննարկման պարագայում: Հարցը վերաբերում է խնդրի վերաբերյալ ՄԱԿ Անվտանգության խորհրդի ընդունած որոշումներին: Կոսովոյի դեպքում կարևորագույն նման փաստաթուղթն էր 1244 (1999) բանաձևը, ընդունված 1999թ. հունիսի 10-ին: Ղարաբաղյան հարցի շուրջ Անվտանգության խորհուրդն ընդունել է, ընդհանուր հաշվով, 4 բանաձևեր` 822(1993) (30.04.1993թ.), 853(1993) (29.07.1993թ.), 874(1993) (14.10.1993թ.), 884(1993) (12.11.1993թ.), ինչպես նաև Գլխավոր Ասամբլեան ընդունել է 4 բանաձևեր` 48/114 (20.12.1993թ.), 60/285 (07.09.2006թ.), 62/28 (05.12.2007թ.), 62/243 (14.03.2008թ.): ԼՂՀ հակամարտության վերաբերյալ քննարկումներում որպես միջազգային փաստաթղթեր ադրբեջանական կողմը մշտապես հղում է կատարում այս բանաձևերին, որոնցից վերջին քառյակը չունի պարտադիր ուժ, իսկ առաջին քառյակն ընդունվել է ռազմական գործողությունների ակտիվ փուլի ընթացքում, և դրանք, ըստ էության, հանդիսանում են արձագանք ռազմական գործողությունների ընթացքում տեղ գտած տեղաշարժերին: Ինչևէ, առաջին իսկ անզեն աչքով վերոհիշյալ 8 բանաձևերի ուսումնասիրությունը հստակեցնում է, որ դրանք իրենց բովանդակության խորությամբ, առաջադրող քայլերի ու գործողությունների տրամաբանությամբ ու հստակությամբ, պարտադիր ուժով ու հետևանքներով անհամեմատելի են Կոսովոյի խնդրի շուրջ ընդունված բանաձևերից հիմնականի` 1244 (1999) բանաձևի հետ: Բանն այն է, որ վերջինն, ըստ էության, հանդիսանում էր Կոսովոյի խնդրի լուծման ճանապարհային քարտեզ, որտեղ ամենայն հստակությամբ նշված են կողմերի իրականացնելիք քայլերը: Ի դեպ, որպես կողմեր այստեղ, ըստ էության, հանդես են գալիս Հարավսլավիայի Դաշնային Հանրապետությունը և միջազգային հանրությունը, որոնցից վերջինը ճանաչում ու ընդունում է առաջինի տարածքային ամբողջականությունը և նրա իրավասությունը Կոսովոյի հանդեպ[19] և պարտավորվում հանդես գալ որպես խաղաղարար կողմ, մինչև քաղաքական համաձայնության արդյունքում Կոսովոյում կհաստատվի կայուն խաղաղություն և օրենքի գերակայություն: Նախատեսվում էր, որ Կոսովոյի խնդիրը լուծվելու էր Հարավսլավիայի Դաշնային Հանրապետության կազմում ինքնավարության մակարդակով[20], ինչի համար Կոսովոյում ստեղծվում էր ժամանակավոր միջազգային քաղաքացիական ու ոստիկանական վարչակազմեր` առաջադրված խնդիրներն իրագործելու համար: Ստացվում է, որ ՄԱԿ ԱԽ բանաձև էր ընդունում, որի համաձայն.

• Դադարեցվում էր բռնությունը Կոսովոյում,
• Կայունությունն ապահովելու համար ձևավորվում էր միջազգային ոստիկանական վարչակազմ,
• Ջանքեր էին գործադրվելու խաղաղություն և օրենքի գերակայություն հաստատելու ուղղությամբ, ինչի իրականացման համար էլ ձևավորվում էր ժամանակավոր միջազգային քաղաքացիական վարչակազմը,
• Եվ այս ամենն իրագործվում էր Հարավսլավիայի Դաշնային Հանրապետության իրավասության և տարածքային ամբողջականության ընդունմամբ և դրա շրջանակներում Կոսովոյի ինքնավարության ապահովման նպատակադրմամբ:

Իրականում ստացվեց «փոքր ինչ» այլ իրավաիճակ, քանի որ միջազգային հանրության կողմից ձևավորված այդ ժամանակավոր վարչակազմը հայտարարեց Կոսովոյի անկախությունը` ընդունելով անկախության հռչակագիր 2008թ. փետրվարի 17-ին, որով էլ, ըստ էության, գերազանցելով իր լիազորություններն ու ՄԱԿ ԱԽ-ից ստացած մանդատը: Այնուամենայնիվ, սույն թվականի հուլիսի 22-ին կայացրած իր եզրակացությունում Արդարադատության միջազգային դատարանը նշում է, որ «1244(1999) բանաձևը չի արգելում 2008թ. փետրվարի 17-ի անկախության հռչակումը, քանի որ այդ երկու գործիքները գործում են տարբեր մակարդակներում. ի տարբերություն 1244(1999) բանաձևի, անկախության հռչակագիրը փորձ է վերջնականորեն որոշել Կոսովոյի կարգավիճակը»[21]: Ուստի, եթե 1244 (1999) բանաձևը, իրեն բնորոշ գծերով իրավականորեն ու քաղաքականորեն, առավել հզոր մեխանիզմ էր, քան ղարաբաղյան հարցի կապակցությամբ ՄԱԿ ԱԽ ընդունած բոլոր բանաձևերը միասին վերցրած, բացի այդ` դրանք գործում էին այլ մակարդակում, քան ԼՂ վերջնական կարգավիճակի որոշման համար անհրաժեշտ մակարդակն է, կարելի է ընդհանրացման միջոցով եզրակացնել, որ այդ բանաձևերն արգելանք չէին հանդիսանում ԼՂՀ անկախության հռչակմանը: Եվ, ամենակարևոր հարցը, որն է ԼՂ կարգավիճակի վերջնական լուծումը, իր ավարտուն տեսքն է ստանում 1991թ. սեպտեմբերի 2-ի անկախության հռչակագրով:

Ուստի, թե իր միջազգային իրավական հիմնավորմամբ, թե ներքին իրավա-սահմանադրական հենքով ու տվյալ ժամանակահատվածի իշխանությունների գործողության բնույթով Կոսովոյի օրինակի վերաբերյալ Միջազգային դատարանի կայացրած եզրակացությունը կարող է համարվել նախադեպ, մասնավորապես, ԼՂՀ խնդրի կարգավորման և նրա անկախության հիմնավորման համար:

Կիրառե՞լ, թե՞ ոչ

Նախադեպի առկայությունն ինքնին չի նշանակում, որ այն դառնում է համապարտադիր վարքի կանոն ընդհանուր միջազգային հանրության համար, ընդհանրապես, և յուրաքանչյուր առանձին պետության համար` մասնավորապես: Այն ենթադրում է, որ պետք է ապացուցել, որ տվյալ հարցի և քննարկվող հարցի միջև ընդհանրությունները գերակայում են, ուստի պետք է այս հարցի լուծման շրջանակներում նույնպես կիրառել այն մեխանիզմներն ու մոտեցումները, ինչ նախորդ դեպքի ժամանակ: Եվ միայն այս հիմնավորման արդյունավետության դեպքում, եթե նախորդ դեպքը դառնա ընդօրինակելի քննարկվող և նման այլ հաջորդ դեպքերի համար, ուրեմն այն դառնում է նախադեպ:

Կոսովոյի անկախության վերաբերյալ կայացված եզրակացությունը կարող է ԼՂ խնդրի լուծման շրջանակներում ծառայել նախադեպ: Իսկ ահա օգտվե՞լ, թե՞ ոչ այդ նախադեպից, պետք է որոշի, առաջին հերթին հայկական կողմի քաղաքական ղեկավարությունը: Տվյալ որոշման կայացումը դյուրին չէ և կապված է բարդ ու բազմաշերտ հարցերի հետ:

Հարցի բարդությունն առաջին հերթին կապված է արտաքին քաղաքականության երկարամյա կողմնորոշման և դիրքորոշման հնարավոր փոփոխման հետ: Բանն այն է, որ ԼՂ հարցի կապակցությամբ միջնորդի դերը վստահվել է ԵԱՀԿ Մինսկի խմբին, որն այսօր հանդես է գալիս Ռուսաստանի, ԱՄՆ-ի և Ֆրանսիայի համանախագահությամբ, իսկ ՀՀ բարձրագույն քաղաքական իշխանությունները բազմիցս հանդես են եկել ղարաբաղյան հիմնահարցը այս ձևաչափի շրջանակներում լուծելու օգտին և կտրուկ դեմ են արտահայտվել հարցի լուծումն այլ հնարավոր հարթակներ տեղափոխելու գաղափարին:

Իսկ ինչու՞մ է կայանում տարբերությունը ԵԱՀԿ-ի և ՄԱԿ-ի միջև: ՄԱԿ-ը, որպես իրավարար միակ համաշխարհային կառույց, իր որոշումները, որքան էլ դրանք քաղաքականապես ուղղորդված ու հրահրված լինեն, հիմնավորում է իրավական դաշտում: Իսկ ԵԱՀԿ-ն ստեղծվել է որպես աշխարհաքաղաքական փոխհամաձայնության արդյունք` քաղաքական խորհրդակցությունների և հնարավոր պայմանավորվածությունների հարթակ հանդիսանալու համար, ուստի իր գործունեության մեջ միշտ առաջնորդվել ու առաջնորդվում է ժամանակի ու տարածության քաղաքական իրատեսության սկզբունքից ելնելով: Ճիշտ է, նույն ԵԱՀԿ մեխանիզմների կամ քայլերի բացատրության համար հղում են կատարվում 1975թ. Եզրափակիչ ակտում ամրագրված միջազգային իրավունքի հիմնարար 10 սկզբունքներին, սակայն ԵԱՀԿ շրջանակներում չկան համապատասխան մարմիններ, որոնք անհրաժեշտ մեկնաբանությունները կտան այդ սկզբունքներին: Միգուցե նաև այս պատճառով է, որ բավականին երկար ժամանակ ամենատարբեր երկրներ հղում են կատարում այդ Եզրափակիչ ակտին որպես տարածքային ամբողջականության «պահապան հրեշտակի», որն ամբողջովին մերժում է ժողովուրդների ինքնորոշման իրավունքը: Մինչդեռ ՄԱԿ դատարանը հստակորեն նշեց, թե տարիներ շարունակ շահարկվող տարածքային ամբողջականության սկզբունքն ու ժողովուրդների ինքնորոշման իրավունքն ինչ փոխհարաբերության մեջ են` ամբողջովին անտեսելով «տարածքային ամբողջականություն» ամորֆ ու քաղաքական մոտեցման արդյունք հանդիսացող երևույթը:

Ինչևէ, համապատասխան կառույցի միջնորդական ջանքերով արդեն երկու տասնամյակ քաղաքական նպատակահարմարության ու հարմարավետության սկզբունքներից բխող լուծումներ են փնտրվում ԼՂ ժողովրդի ինքնորոշման իրավունքի իրացման արդյունքները ճանաչել-չճանաչելու հարցի կապակցությամբ: Մինչդեռ, իրավական մեխանիզմները շատ ավելի առանցքային լուծում են խոստանում:

Կգնա արդյո՞ք հայկական դիվանագիտությունը նման փոփոխության, և եթե այո, ապա ի՞նչ պայմաններում, ինչպե՞ս:

Դեռևս հուլիսի 21-ին ՀՀ նախագահը հայտարարեց, որ եթե Ադրբեջանը չընդունի Մինսկի խմբի համանախագահների Սանկտ Պետերբուրգում կողմերին ներկայացված առաջարկները, «ուրեմն այլ ելքեր երևի պետք է փնտրել»[22]: Նախագահի այս նախազգուշացումը, հնարավոր է Ադրբեջանի ոչ կառուցողական, անվստահելի ու սողոսկուն դիրքը սաստելու և նրան խաղաղ գործընթացը պարտադրելու համար էր արված, առավել ևս, որ այն, ըստ էության, նախորդեց դատարանի հուլիսի 22-ի եզրակացությանը: Սակայն, ստեղծված իրավիճակում նախագահի այս հայտարարությունը լիովին կարող է հիմք հանդիսանալ գործնականում նոր ելքերի կամ նորացված դիրքորոշման փնտրտուքի համար: Հետաքրքիր է, որ հենց այդ օրերին (հուլիսի 24-ին) նախագահը գնաց կարճատև արձակուրդի[23]` առանց ՄԱԿ-ի դատարանի եզրակացության վերաբերյալ կամ նրա հնարավոր հետևանքների վերաբերյալ մեկնաբանությունների ու կարծիքի: Արտաքին գործերի նախարարությունը նույնպես համապատասխան լռության է մատնել տվյալ եզրակացությունը (սկսած հուլիսի 23-ից (անգլերեն տարբերակում` 22-ից), նախարարության կայքում չի հայտնվում ոչ միայն համապատասխան կարծիքն ու դիրքորոշումը, այլև` որևէ թարմացում (օգոստոսի 12-ի դրությամբ)): Հայաստանի պաշտոնական արտաքին քաղաքական տեսակետն այս հարցի վերաբերյալ հանդիսացել է արտաքին գործերի փոխնախարար Շավարշ Քոչարյանի հարցազրույցը Հանրային հեռուստաընկերության «Հայլուր» ծրագրին[24], որտեղ փոխնախարարը նույնպես չի արտահայտել ՀՀ պաշտոնական դիրքորոշումը դատարանի եզրակացությունը ղարաբաղյան հարցի հետ նույնացնել-չնույնացնելու կապակցությամբ: Այստեղ փոխնախարարի միակ նմանատիպ կարծիքն այն է, թե «Միջազգային դատարանն, ըստ էության, նաև ասաց «այո» երկու ալբանական պետության անկախությանը` Ալբանիայի և Կոսովոյի: Չէ՞ որ բոլորս գիտենք, որ Կոսովոյում նույն ալբանացիներն են ապրում: Դրանից հետո ու՞ր մնացին Ադրբեջանի ամենաբարձրաստիճան պաշտոնյաների խոսքերը. «Հայերը չեն կարող երկու անգամ ինքնորոշվել, երկու պետություն ունենալ»»[25]:

Հակառակ ՀՀ պաշտոնական դիրքորոշման բացակայությանը, բավականին ակտիվ այս հարցը քննարկվում և մեկնաբանություններ է ստանում հայաստանյան քաղաքական-կուսակցական դաշտում: Մեկ այլ բնորոշ յուրահատկություն ևս` հակառակ ՀՀ իշխանությունների համերաշխ լռությանը, ԼՂՀ ամենաբարձր պաշտոնական մակարդակում բավականին լայնածավալ ու խորքային ուշադրության ենթարկվեց քննարկվող հարցը: Այս ամենը չի կարող լինել պատահականությունների շարքից, համենայնդեպս, ստեղծված իրավիճակը կարող է օգտագործվել քաղաքական-պետական գործիչների ու որոշում կայացնողների կողմից` ԼՂՀ հիմնահարցի լուծման շրջանակներում: Այս մասին առավել մանրամասն ստորև:

Նոր մոտեցում հարցի լուծմանը

Հիշելով ՀՀ նախագահի` «նոր ելքերի» վերաբերյալ նախազգուշացումներն ու ամառային իրավիճակով պայմանավորված հայաստանյան իշխանությունների «թայմ աութ»-ը ԼՂՀ շուրջ հնարավոր զարգացումների շուրջ մեկնաբանություններում ու կարծիքներ արտահայտելում, հնարավոր է եզրակացնել, որ հայկական կողմը նախապատրաստում է նոր մոտեցում ԼՂՀ հարցի վերաբերյալ` առնվազն որպես «Ծրագիր Բ»: Ինչպիսի՞ն կարող է լինել այդ նոր մոտեցման նախաբանը: Նախագահը նոր ելքերի հնարավոր փնտրտուքը կապում էր Ադրբեջանի կողմից սանկտպետերբուրգյան առաջարկները[26] չընդունելու հետ: Նման հիմքն արդեն իսկ առկա է, քանի որ ադրբեջանական կողմը ոչ միայն չի ընդունում Սանկտ Պետերբուրգում ներկայացված առաջարկները[27], այլև հենվում է «մադրիդյան նորացված առաջարկների» վրա: Հետաքրքիր է, այնուամենայնիվ, սանկտպետերբուրգյան առաջարկների փաստը, քանի որ ադրբեջանական կողմը չհերքեց այն, սակայն` նաև չընդունեց: Առավել ևս, երբ Ադրբեջանի ԱԳՆ հայտարարության մեջ նշվում է, որ այդ առաջարկներն անընդունելի են, քանի որ դրանց վրա աշխատել է միջնորդ կողմերից միայն մեկը` Ռուսաստանը[28], կարելի է ենթադրել, որ ըստ ադրբեջանական կողմի այդ առաջարկներն «անհավասարակշիռ» էին մյուս միջնորդների բացակայության պատճառով: Այսպես կոչված «Մադրիդյան առաջարկներն», ըստ էության, հիմնախնդրի կարգավորման համար անհրաժեշտ ընդհանուր սկզբունքներ են, որոնց շրջանակներում էլ կողմերը գալու են փոխհամաձայնության: Ուստի, այդ փոխհամաձայնության համար անհրաժեշտ են առավել հստակեցնող ու մանրամասնող ձևակերպումներ, որոնք էլ ձեռք են բերվելու կողմերի յուրաքանչյուր հաջորդական հանդիպումներում` իրենց ներկայացվող աշխատանքային առաջարկների քննարկման արդյունքում: Այս մասին են վկայում նաև Մինսկի խմբում Ռուսաստանի ներկայացուցիչ Իգոր Պոպովի այն խոսքերը, որ «Կարգավորման առաջարկների նորացված տարբերակ գոյություն չունի»[29], չնայած որ այդպես էին ձևակերպված կողմերին ներկայացված կարգավորման նոր առաջարկները հենց Մինսկի խմբի համանախագահների մամլո հաղորդագրությունում[30]: Հետևաբար, վերլուծելով այս հենքը, կարելի է եզրակացնել, որ Պետերբուրգում կողմերին ներկայացված աշխատանքային առաջարկներն առավել հստակեցնում ու մանրամասնում էին «Մադրիդյան առաջարկները» և հանդիսանում են դեպի հիմնախնդրի կարգավորումն անելիք հնարավոր քայլ, որի բովանդակությանն ու/կամ ձևին դեմ է Ադրբեջանը: Փաստորեն, այսօրվա դրությամբ կողմերին ներկայացված դեռևս ամենավերջին առավել հստակ առաջարկներն անընդունելի են Ադրբեջանի համար, որն առաջարկում է, ըստ էության, չեղյալ համարել 2010թ. հունվարի 20-ից հետո տեղի ունեցած հանդիպումներն ու կողմերին ներկայացված առաջարկները և հիմք ընդունել «Մադրիդյան նորացված առաջարկները», ինչպիսիք ադրբեջանական կողմի համար հանդիսանում են 2009թ. դեկտեմբերի 11-ին Բաքվում և 2010թ. հունվարի 20-ին Երևանում համապատասխանաբար նախագահներ Ալիևին ու Սարգսյանին ներկայացված առաջարկները:

Ինչևէ, ադրբեջանական կողմը ոչ միայն չընդունեց քայլ առաջ գնալու առաջարկը, առավել ևս, Ադրբեջանի նախագահ Ալիևը հայտարարել է, որ եթե Հայաստանը չընդունի այդ առաջարկները, ապա բանակցությունները նման ձևաչափով շարունակելու մասին խոսք անգամ լինել չի կարող և այդ դեպքում խաղաղ գործընթացի մասին ընդհանրապես հնարավոր չի լինի խոսել[31]: Նախապայմանը կարելի է ապահովված համարել: Ինչպե՞ս է ընթանալու նոր մոտեցման ձևակերպման գործընթացը:

Հուլիսի 22-ից սկսած հայկական (և ոչ միայն հայկական) քաղաքական-կուսակցական, լրատվական ու փորձագիտական շրջանակաները բարձրաձայնում են տարբեր կարծիքներ ու զարգացնում հնարավոր սցենարներ: Դրանց շարքում իրենց համանմանությամբ ու արտահայտչականությամբ աչքի են ընկնում «Հայաստանը պետք է դուրս գա բանակցային գործընթացից` իր տեղը զիջելով ԼՂՀ-ին», «ԼՂՀ հարցը չի կարող լուծվել առանց բանակցային գործընթացին ԼՂ ուղղակի մասնակցության», «Ադրբեջանը պատրաստ չէ լուրջ ու հետևողական համաձայնության», «ԼՂՀ-ն չի սահմանափակվի ԵԱՀԿ ՄԽ շրջանակներով ու անկախ Կոսովոյի շուրջ զարգացումներից` կշարունակի իր քաղաքականությունը» գաղափարները: Ուստի, հաշվի առնելով այս լրատվա-վերլուծական հոսքերի հիման վրա ձևավորված կամ սրանցով ամրացած հասարակական կարծիքը` մի կողմից և Ադրբեջանի ապակառուցողական դիրքորոշումը բանակցային շրջանակներում ու ռազմատենչ հայտարարություններն ու քայլերը`մյուս կողմից, ՀՀ իշխանությունները կարող են հայտարարել, որ դուրս են գալիս Ադրբեջանի հետ բանակցային գործընթացից կամ ժամանակավորապես առկախում են բանակցությունները, քանի դեռ ադրբեջանական կողմը չի որդեգրի կառուցողական դիրքորոշում:

Այս պարագայում հայկական կողմից առաջնային խաղացողի դերը կստանձնի ԼՂՀ-ն, որը, հետևելով ԼՂՀ նախագահ Բակո Սահակյանի` «Մենք չենք սահմանափակվում ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի շրջանակներով» արտահայտությանը[32], ղարաբաղյան կողմը կարող է կյանքի կոչել հուլիսի 23-ին մամլո ասուլիսի ժամանակ Բակո Սահակյանի հնչեցրած մեկ այլ միտք. «Գոյություն ունեն տարբեր միջազգային կազմակերպություններ, և այնտեղ, որտեղ հնարավոր է, մենք համագործակցում ենք նրանց հետ»: Իհարկե, այդ ասուլիսի ժամանակ Սահակյանը նշել է, «եթե մենք այսօր հարցը տեղափոխենք Մինսկի խմբի ենթակայությունից Միացյալ Ազգերի կազմակերպություն, ապա դա չի ապահովի արդյունավետություն»[33], սակայն նա չի նշել, որ այդ տեղափոխումը բացառվում է: Առավել ևս, նա, կարելի է եզրակացնել, որ այդ տեղափոխումն, ինչ-որ առումով, դիտարկում է որտես այլընտրանքային լուծում:

Ինչպե՞ս կյանքի կոչել

ՄԱԿ-ի Կանոնադրության 35-րդ հոդվածի 2-րդ կետն ամրագրում է. «Միավորված ազգերի կազմակերպության անդամ չհանդիսացող պետությունը կարող է Անվտանգության խորհրդին կամ Գլխավոր ասամբլեային տեղյակ պահել ցանկացած վեճի մասին, որի կողմն է հանդիսանում ինքը, եթե նախապես սույն կանոնադրությամբ նախատեսվող խաղաղ կարգավորման պարտավորություն է ստանձնում տվյալ վեճի առնչությամբ»[34]: ՄԱԿ անդամ չհանդիսացող պետությունների թվին է պատկանում նաև ԼՂՀ-ն, քանի որ ինքնահռչակումն արդեն հիշատակված Խորհրդատվական եզրակացության մեջ անօրինական քայլ չէր համարվում, ինչն, ի դեպ, ընդունում են նաև ադրբեջանցի քաղաքագետները (մասնավորապես` Ռասիմ Մուսաբեկով)[35]: Ուստի օրինական ու իրավական շրջանակներում ինքնահռչակված պետությունը կարող է դիմել ՄԱԿ-ին ոչ միայն սույն հոդվածի շրջանակներում, այլև նրան անդամակցելու խնդրանքով: Այսպիսով, Լեռնային Ղարաբաղն ինքնուրույն կարող է դիմել ՄԱԿ Անվտանգության խորհրդին կամ Գլխավոր ասամբլեային` Ադրբեջանի հետ վեճը տեղափոխելով ՄԱԿ իրավասության դաշտ: Այս ընթացքում ՀՀ պաշտոնապես մնում է ստվերում` հանդես գալով միայն որպես ԼՂՀ ժողովրդի կյանքի իրավունքի ու անվտանգության երաշխավոր: Մինչդեռ ԼՂՀ իշխանությունները, հղում կատարելով Ադրբեջանի ամենաբրձր պաշտոնական ամբիոններից ու լրատվամիջոցներից անընդհատ բարձրաձայնվող ռազմական հռետորությունը, մյուս կողմից` բանակցային գործընթացում ԼՂՀ չմասնակցելու հետևանքում (ինչին կտրականապես դեմ է Ադրբեջանը) Մինսկի խմբի` առավել նշանակալի արդյունքներ ձեռք բերելու անկարողությանը[36], կարող է արտահայտել ԼՂՀ ժողովրդի կամքը` դիմել միջազգային հանրությանը (ի դեմս ՄԱԿ-ի)` ԼՂՀ անկախությունը ճանաչելու խնդրանքով:

Բնականաբար այս անցումը չի լինի մեկ օրվա ընթացքում և առանց օտարերկրացի գործընկերների հետ նախնական խորհրդակցությունների: Վերջին հանգամանքն առավել կարևորվում է այնքանով, որքանով որ միայն Հայաստանը որպես միջազգային հանրության ճանաչված անդամ և Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետությունը` որպես միջազգային իրավունքի սուբյեկտ և միջազգային հանրության դեռևս չճանաչված անդամ անզոր կլինեն ՄԱԿ Գլխավոր ասամբլեայում կամ Անվտանգության խորհրդում ապահովել ցանկալի արդյունք, որից հետո ՄԱԿ Արդարադատության միջազգային դատարանում դիմագրավել բավականին սուր պայքարի և քաղաքական սադրանքներից չապահովագրված գործընթացի ու ստանալ դրական եզրակացություն: Այս հանգամանքն է մատնանշում նաև ռուս փորձագետ Միխաիլ Ռեմիզովը, ով նշում է. «Կոսովոյի անկախության աջակցման կողմնակիցներն ունեին առավել հզոր քաղաքական լոբբի, քան կարող են ունենալ Լեռնային Ղարաբաղի ինքնուրույնության հավակնությունների հնարավոր կողմնակիցները»[37]: Բացի այդ, այս հարցում միջազգային հանրության առջև առաջնային պատասխանատվություն կրողը Հայաստանի Հանրապետությունն է, ուստի այս հարցում կտրուկ փոփոխություններն առանց նախնական քննարկումների ու համաձայնությունների տեղի ունենալ  չեն կարող:

Իսկ եթե նման քննարկումներ տեղի ունենան, որոնց արդյունքում հայկական կողմին հաջողվի համոզել գործընկերներին, որ ադրբեջանական կողմի պահվածքն ու որդեգրած դիրքորոշումն ապակառուցողական են ու սպառնում են տարածաշրջանի կայունությանը[38] (արտատարածաշրջանային ուժային կենտրոնների համար զգայուն հարց է), ինչը բազմիցս մատնանշում է հայկական կողմը, և հարցի լուծման համար ընտրված ներկայիս ձևաչափն ի զորու չէ ապահովել կայուն առաջընթաց հարցի լուծման ուղղությամբ ի տարբերություն մեկ այլ առաջարկվող տարբերակի, ԼՂՀ իշխանությունները կարող են դիմել ակտիվ դիվանագիտական գործողությունների: Այդ գործողությունների շարքում առաջին իսկ քայլը կարող է հանդիսանալ տարածաշրջանի մյուս երկու գրեթե համանման միավորների հետ իրենց անկախության միջազգայնորեն ճանաչման ապահովման համար քաղաքական դաշինքի ստեղծումը: Այս միավորման շրջանակներում հայկական կողմի ներուժը (սփյուռք, ԼՂՀ անկախության աջակից երկրներ կամ օտար երկրների պետական-քաղաքական գործիչներ) կուղղվի նաև Հարավային Օսեթիայի և Աբխազիայի անկախության հավակնությունների հունով, իսկ վերջիններիս հնարավորությունները` ԼՂՀ անկախության ճանաչման ուղղությամբ: Չնայած, այս հարցում միանշանակ չէ, որ ԼՂՀ անկախության կողմնակիցները հանդես կգան Հարավային Օսեթիայի և Աբխազիայի անկախության օգտին և հակառակը, սակայն այս ձևաչափը և նրա շրջանակներում հնարավորինս արդյունավետ համագործակցությունը կարող է հանդիսանալ միջազգային ասպարեզում գործադրվելիք ջանքերի արդյունավետության բարձրացման մեկ տարբերակ:

Հայկական կողմի համար բավականին դժվար կլինի դիմել նման փոփոխության առանց, առաջին հերթին, ռուսական քաղաքական ու դիվանագիտական աջակցության: Բանն այն է, որ Ռուսաստանը ոչ միայն Հայաստանի կարևորագույն ռազմավարական դաշնակիցն ու գործընկերն է, այլև Մինսկի խմբի համանախագահության շրջանակներում ««ավելի հավասարի» կարգավիճակ է ձեռք բերել և մտադիր է էլ ավելի ամրապնդել դիրքերը Հարավային Կովկասում, որտեղ Հայաստանը հիմնական հենակետն է և միակ տարածքը, ուր կանգնած է ռուսաստանյան զինուժը»[39]: Սակայն, քանի դեռ Ադրբեջանի պահվածքը Ռուսաստանի և Հարավային Կովկասում նրա շահերի նկատմամբ թույլ են տալիս պահպանել հավասարակշռությունը տարածաշրջանում, առնվազն, ոչ ի վնաս Ռուսաստանի, բավականին դժվար կլինի ռուսական կողմնորոշումը հակել նման փոփոխության կողմ: Այդպիսի շրջադարձի համար հնարավոր պատուհան կարող է հանդիսանալ հիմնահարցի շուրջ լայնամասշտաբ ռազմական գործողության փաստը, ինչը կարող է Ռուսաստանին ստիպել գոնե ներքին կարգով աջակցել հայկական ջանքերին` վերոհիշյալ փոփոխություններն իրականացնելու համար: Մինչդեռ ներկայումս, արդեն իսկ ձևավորված ուժային հավասարակշռության/հակակշռության և այդ փոխզսպման շուրջ տեղի ունեցող զարգացումների պայմաններում (Թուրքիայի և Ադրբեջանի միջև ռազմավարական համագործակցության և փոխօգնության մասին պայմանագրի կնքումը[40], հայ-ռուսական ռազմավարական համագործակցությունն ու համատեղ պաշտպանական համակարգերը, Հարավային Կովկասում խաղաղության պահպանմանը կողմ ձևավորված աշխարհաքաղաքական տրամադրվածությունը, հատկապես` Արևմուտքում) դժվար է պատկերացնել ռազմական գործողությունների վերսկսումը: Ուստի, գնդակը մնում է քաղաքական-դիվանագիտական «առևտրի» ու փոխպայմանավորվածությունների դաշտում: Այստեղ ամեն ինչ կախված է միջազգային հարթակում գործադրվող ջանքերի արդյունավետությունից, նպատակաուղղվածությունից ու հետևողականությունից: Հենց այս տրամաբանության մեջ էլ տեղավորվում է Բակո Սահակյանի` «անկախ Կոսովոյի շուրջ տեղի ունեցող գործընթացներից, մենք կշարունակենք ԼՂՀ անկախության միջազգայնորեն ճանաչման աշխատանքը» արտահայտությունը[41]:

Որտե՞ղ է հարցի լուծումը

ԵԱՀԿ

Այսպիսով, հայկական դիվանագիտությունը կարող է կիրառվել ու ԼՂՀ հարցի լուծման ուղիներ փնտրել մի քանի ձևաչափերի շրջանակներում: Դրանցից առաջինն է ներկայիս ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի ձևաչափը: Սակայն քաղաքական հարմարավետության փնտրտուքը շատ երկար ժամանակ կարող է տանել կողմերից, իսկ ժամանակատարությունը կարող է ավելացնել ադրբեջանական կողմի նյարդայնությունն ու վերջինիս դրդել կտրուկ գործողությունների: Նման բռնկման ամենահավանական ժամանակահատվածն է համարվում 2012թ.[42], որը համարվում է ադրբեջանական նավթաեկամուտների գագաթնակետ, ինչը կարող է հանդիսանալ ռազմական նյութատեխնիկական միջոցների գերակայման միջոցով ԼՂՀ հարցի լուծման ադրբեջանական վերջին հնարավորությունը[43]: Մյուս կողմից էլ այս շրջանը նախընտրական-ընտրական ժամանակահատված է, որի ընթացքում միջազգային փորձագիտական հաստատությունները չեն բացառում ադրբեջանական բանակի մասնակցությունն այդ գործընթացներին կամ բանակի այլ գործողություններ արտաքին ոլորտում` ներքաղաքական նպատակներով[44]: Սա զուտ հավանականություն է, բայց դրա իրականացումն ընդհանրապես բացառել չի կարելի:

Հայկական կողմից նման կտրուկ գործողությունների իրագործումը գրեթե բացառված է, քանի որ ներկայիս ռազմաքաղաքական իրականությունը հօգուտ հայկական կողմի է: Բացի այդ` ժամանակն աշխատում է հայկական կողմի դիրքերի ամրապնդման օգտին, ի վերջո` ԼՂՀ կայացմանն ու միջազգային հանրության համար որպես ինքնուրույն միավոր առավել ընկալելի դառնալու օգտին: Իհարկե շատ հարցերի շուրջ կարելի է վիճաբանել ու այլ շեշտադրումներով այլ տրամաբանություն բխեցնել, սակայն ԼՂՀ կայացման տեսանկյունից ու հայկական ու ադրբեջանական հասարակություններում խնդրի առկայության պայմաններում ապրելու և առկա իրականության հետ հարմարվելու տեսանկյունից ժամանակի գործոնն անվիճելիորեն հօգուտ հայկական կողմի է:

ԼՂՀ հարցի լուծման ձգձգման օգտին է խոսում նաև, ի դեմս ԵԱՀԿ ՄԽ համանախագահության` ՌԴ, ԱՄՆ և ԵՄ միջև ձևավորված աշխարհաքաղաքական հավասարա-հակակշռումը Հարավային Կովկասի շուրջ, որտեղ այս հարցը կարող է հանդիսանալ ինչպես փոխզսպման, այնպես էլ փոխգործակցության ելակետ, որի բացակայությունն աշխարհաքաղաքական կենտրոնների գործողությունները մյուս կողմերի համար կդարձնի «անվերահսկելի»:

Ինչևէ, ԵԱՀԿ ՄԽ ձևաչափը հղի է հարցի կարգավորման ձգձգմամբ ու դրանից բխող անվերահսկելի իրավիճակների առաջացման հնարավորությամբ, բացառությամբ մեկ դեպքի, եթե վերոհիշյալ աշխարհաքաղաքական ուժային կենտրոնները համաձայնության գան տարածաշրջանում խաղի ընդհանուր կանոնների վերաբերյալ, պայմանավորվեն հարցի լուծման մասին ու իրենց որոշումը պարտադրեն կողմերին, այլ կերպ ասած` բացի խաղաղության պարտադրման դեպքի:

ՄԱԿ

Որպես ԵԱՀԿ շրջանակներին այլընտրանք քննարկված ՄԱԿ շրջանակների հետ կապված բարդություններն արդեն իսկ պարզ են, և այս այլընտրանքը բավականին բարդ ուղի է խոստանում: Այսինքն, տվյալ այլընտրանքի օգտին ընտրություն կատարելը չի դյուրինացնի հարցի լուծումը, ինչպես նաև` շրջանակի փոփոխությունից չեն փոփոխվի գլխավոր գործող դերակատարները (ՌԴ, ԱՄՆ, Ֆրանսիա և այլն): Այս տարբերակն առավել ընդունելի կլիներ, եթե ՄԱԿ ԳԱ շրջանակներում հայկական դիվանագիտությունն առավել լայն աջակցություն վայելեր, քան ԵԱՀԿ ՄԽ շրջանակներում: Ուստի, ՄԱԿ ձևաչափի ընտրությունը կարող է կիրառվել որպես հնարավոր այլընտրանք միայն ադրբեջանական կողմի ռազմական սանձարձակության պարագայում, այն էլ` գլխավոր աշխարհաքաղաքական դերակատարների հետ նախնական որոշակի քննարկումներից ու խորհրդակցություններից հետո:

ԵՄ

Հարավային Կովկասում 2008թ. օգոստոսի դեպքերից հետո որպես ճգնաժամային իրավիճակների և հակամարտությունների կարգավորման այլ շրջանակ և միջնորդ-դերակատար հանդես եկավ Եվրոպական Միությունը, որն առաջին անգամ նման ջանքեր գործադրեց ի դեմս Ֆրանսիայի նախագահ Նիկոլյա Սարկոզիի մաքոքային դիվանագիտության: ԼՂՀ հարցի լուծման ձևաչափի` հօգուտ ԵՄ-ի վերափոխման համար կարող է հնարավոր հարթակ հանդիսանալ ԵՄ «Արևելյան հարևանությունը», և այս տարբերակն իրավամբ կարող է այլընտրանքային համարվել թեկուզ այն առումով, որ այստեղ միջնորդ-դերակատարներն զգալիորեն փոխվում են: Սակայն, այս տարբերակը նույնպես կրում է բազմաթիվ բարդություններ, որոնք կապված են տարբեր հանգամանքների հետ.

• Ռուսաստանն ու Միացյալ Նահանգները, բարդ է պատկերացնել, որ կհամաձայնվեն «խաղից դուրս գալ»;
• ԵՄ չունի նման հարցերի կարգավորման հարուստ փորձ, ինչն ստիպում է կասկածանքով վերաբերվել նրա համապատասխան «ունակություններին»;
• ԵՄ համապատասխան փորձի պակասն ու հստակ սահմանված նորմատիվ կանոնների բացակայությունը մշուշապատ հեռանկար են խոստանում հարցի կարգավորմանը, առավել ևս պարզ չէ, թե Միջազգային իրավունքի նորմերի ու սկզբունքների վրա են հենվելու հնարավոր միջնորդները, թե` աշխարհաքաղաքական ու աշխարհատնտեսական հարմարավետության:

Ուստի, այս ձևաչափի վերաբերյալ հարցերն ավելի շատ են, քան հնարավոր պատասխանները, իսկ հարցի բարդությունն ստիպում է հեռու մնալ փորձարարություններից:

Եզրահանգումներ

Համենայնդեպս, հարցի կարգավորման ձևաչափի յուրաքանչյուր փոփոխություն պահանջում է մանրակրկիտ ու բազմակողմանի ուսումնասիրություն, խորհրդակցություններ, քննարկումներ ու դժվարին պայմանավորվածություններ: Նման բարդ հեռանկարի անխուսափելիությունը, առկա որոշակի ձևավորված status quo-ի և modus vivendi-ի պարագայում միանշանակ չէ հնարավոր այլընտրանքի նախընտրությունը: Սակայն, այս պարագայում, ստեղծված յուրաքանչյուր հնարավորություն և նպաստավոր հանգամանք, ինչպիսին հանդիսանում է ՄԱԿ Արդարադատության միջազգային դատարանի սույն թվականի հուլիսի 22-ի եզրակացությունը, պետք է օգտագործվեն: Նման քայլ կարող է հանդիսանալ ներկայիս ձևաչափի շրջանակներում ընթացող բանակցություններում շեշտադրությունների որոշակի փոփոխությունը: Մասնավորապես, ադրբեջանական կողմի ապակառուցողական քայլերը զսպելու և առավել գործնական քայլերի պարտադրելու համար հայկական կողմը կարող է հայտարարել, որ ԼՂՀ կարգավիճակի հարցն անքննելի է և հարցադրումների չի կարող ենթարկվել, իսկ որպես հայկական կողմի զիջում կարող է համարվել այն, որ մինչև այժմ և դեռևս մի որոշ ժամանակ Հայաստանի Հանրապետությունը պատրաստ է ստանձնել բանակցություններում ԼՂՀ ներկայացուցչի պարտավորությունները, մինչև կհստակեցվեն ու կհամաձայնեցվեն հարցի լուծման ընդհանուր սկզբունքներն ու շրջանակները, որից հետո համապարփակ պայմանագրի մանրամասների քննարկումն ու համաձայնեցումը պետք է տեղի ունենա բանակցություններում ԼՂՀ անմիջական մասնակցությամբ:

Գրիգոր Գրիգորյան

---

[1] UN ICJ Advisory opinion, paragraph 49

[2] Ibid., par. 122

[3] Hague’s Decision on Kosovo Doesn’t Create Precedent, Gordon Says, Jul 27th, 2010, http://www.yerevanreport.com/20100727/13531/hague-doesnt-create-precedent-gordon/; Петер Семнеби: Тот факт, что и Косово, и Южная Осетия с Абхазией провозгласили независимость, еще не делает их одинаковыми, 26 июля 2010 года, http://www.interfax.ru/txt.asp?id=146766&sec=1483&sw=%EF%E5%F2%E5%F0+%F1%E5%EC%ED%E5%E1%E8&bd=30&bm=6&by=2010&ed=30&em=7&ey=2010&secid=0&mp=0&p=1

[4] Նույն անհստակ դիրքորոշումն (այն անվանվում է երկակի չափորոշիչների քաղաքականություն) է դրսևորվում գործնական քաղաքականության դաշտում, երբ Կոսովոյի միակողմանիորեն հռչակված անկախությունը ճանաչում են ԱՄՆ և նրա մի շարք դաշնակիցներ, բայց համանման այլ հարցերում (ԼՂՀ, Աբխազիա, Հարավային Օսեթիա, Մերձդնեստր և այլն) կամ չեն աջակցում ինքնորոշման իրավունքին (չեն շեշտադրում տարածքային ամբողջականությանն իրենց կողմնակից լինելը, բայց չեն էլ բարձրաձայնում ինքնորոշման իրավունքին իրենց կողմնակցությունը) կամ կողմ են արտահայտվում տարածքային ամբողջականությանը (հստակորեն հայտարարում են, որ իրենք կողմ են այս կամ այն երկրի տարածքային ամբողջականության պահպանմանը), կամ հակառակը` Ռուսաստանը ճանաչեց Աբխազիայի և Հարավային Օսեթիայի անկախության փաստը, սակայն դեմ է արտահայտվում Կոսովոյի իրավաքաղաքական ինքնուրույնությանը: Ի դեպ, այս հակադրությունների միասնությունում ղարաբաղյան դեպքը հանդես է գալիս բացառության տեսքով, քանի որ հիշատակված երկու աշխարհաքաղաքական ուժային կենտրոններն էլ խուսափում են հստակորեն այս կամ այն հարցի կողմ կամ դեմ արտահայտվելուց, մինչդեռ Կոսովոյի, Աբխազիայի և Հարավային Օսեթիայի կապակցությամբ հստակորեն արտահայտել են իրենց դիրքորոշումները: Պարզ է, որ նման իրականությունն առկա է աշխարհաքաղաքական շահերի և քաղաքական մոտեցումների տարբերության պատճառով: Հենց այդ պատճառով էլ այս հարցերի շուրջ դիրքորոշումներ արտահայտելիս կողմերը հակադրում են «ժողովուրդների իրավահավասարություն և ինքնորոշման իրավունք» իրավական և «տարածքային ամբողջականություն» քաղաքական հասկացությունները:

[5] UN ICJ Advisory opinion, paragraph 79

[6] Ibid., par. 80

[7] ԵԱՀԽ Եզրափակիչ ակտ, Հելսինկի, 1975թ., նախաբան, 6-րդ պարբերություն

[8] UN ICJ Advisory opinion, paragraph 81

[9] Վիգեն Քոչարյան, Միջազգային իրավունք, Երևան, 2002թ., էջ 26

[10] Статут Международного Суда, статья 38

[11] UN ICJ Advisory opinion, paragraph 57

[12] Конституция СССР 7 октября 1977г.

[13] Закон о порядке решения вопросов, связанных с выходом союзной республики из СССР, 3 апреля 1990 г., N 1409-1, հոդված 3, 1-ին պարբերություն

[14] Конституционный Акт Азербайджанской Республики «О восстановлении государственной независимости Азербайджанской Республики», г. Баку, 18 октября 1991г., հոդված 2

[15] 1813թ. հոկտեմբերի 12-ի Գյուլիստանի ռուս-իրանական պայմանագրով (հոդված 2-րդ) Ղարաբաղը մտնում է Ռուսաստանի կազմի մեջ: Պայմանագրում Ղարաբաղի ու Նախիջևանի անունները նշվում են որպես առանձին միավորներ, իսկ ահա Ղարաբաղի սահմանակից շրջանները` Դերբենդ, Բաքու, Գիլյան, Մազանդարա, Աստրաբադ, Ռուսաստանին էին անցել 1724թ. հունիսի 12-ին Կ.Պոլսում կնքված ռուս-թուրքական պայմանագրով: Ապա, 1822թ. Ղարաբաղի խանության տարալուծումից հետո, այն, ցարական իշխանությունների կողմից միացվում է Ելիզավետպոլի նահանգին` ռուսական կառավարմամբ: Իսկ ահա 1917թ. հոկտեմբերյան հեղափոխությունից հետո, ադրբեջանական (այն ժամանակ` թաթարական) իշխանությունները պարզապես հայտարարում են իրենց իրավասությունը ԼՂ նկատմամբ ու փորձում զենքի ուժով իրացնել իրենց «իրավունքը»: Այսինքն, տվյալ դեպքում նույնպես, Բաքվի կովկասյան թաթարների ազգային խորհրդի, ապա` Ադրբեջանի հանրապետության իշխանությունների հավակնություններն անհիմն ու անօրինական էին, քանզի հենվում էին լոկ ծավալապաշտական հավակնության վրա, ինչը չէր հանդիսանում ԼՂ բնակչության կամքի ազատ արտահայտման դրսևորում, այլ` ճիշտ հակառակը: Ի վերջո, Ադրբեջանի և, ընդհանրապես, Հարավային Կովկասի խորհրդայնացումից հետո, հարցը լուծվել է Կավբյուրոյի արդեն հիշատակված անօրեն որոշմամբ:

[16] Закон о порядке решения вопросов, связанных с выходом союзной республики из СССР, 3 апреля 1990 г., N 1409-1, հոդված 3, 2-րդ պարբերություն

[17] Конституция СССР 7 октября 1977г., հոդված 73, 1-ին կետ

[18] UN ICJ Advisory opinion, paragraph 109

[19] Резолюция 1244 (1999), принятая Советом Безопасности на его 4011-м заседании, 10 июня 1999 года, նախաբան, 10-րդ կետ

[20] Նույն տեղում, 11-րդ կետ

[21] UN ICJ Advisory opinion, paragraph 114

[22] «ԵԹԵ ԱԴՐԲԵՋԱՆԸ ՉԸՆԴՈՒՆԻ, «ԱՅԼ ԵԼՔԵՐ ԵՐԵՎԻ ՊԵՏՔ Է ՓՆՏՐԵԼ», «Ազգ» օրաթերթ, 2010-07-23, http://azg.am/AM/2010072303

[23] «ՀՀ նախագահը մեկնել է կարճատեւ արձակուրդի», «Նոյյան Տապան», ԵՐԵՎԱՆ, 24 ՀՈՒԼԻՍԻ

[24] Շավարշ Քոչարյան. «Տարածքային ամբողջականությունը երկրորդական է, առաջնային է ժողովուրդների ինքնորոշումը», «Նոյյան Տապան», ԵՐԵՎԱՆ, 23 ՀՈՒԼԻՍԻ, www.nt.am

[25] Այս համատեքստում հետաքրքիր է հիշել Հեյդար Ալիևի «Մեկ ազգ, երկու պետություն» որակումը Թուրքիայի և Ադրբեջանի վերաբերյալ

[26] Եթե հայկական կողմը հայտարարում է, որ նման առաջարկներ եղել են, ապա ադրբեջանական կողմն այդպիսիք հերքում է: Սակայն կարևորն այս համատեքստում ոչ այնքան նման առաջարկների առկայությունն է, այլ նախապայմանի առկայությունը, ինչը ենթադրում է հնարավոր երկրորդ դիրքորոշում, երկրորդ ուղի կողմերից մեկի համար:

[27] “МИД Азербайджана подверг резкой критике Санкт-Петербургские предложения по карабахскому конфликту”, 22.07.2010, http://news.day.az/politics/220229.html

[28] “МИД Азербайджана подверг резкой критике Санкт-Петербургские предложения по карабахскому конфликту”, 22.07.2010, http://news.day.az/politics/220229.html

[29] «Կարգավորման առաջարկների նորացված տարբերակ գոյություն չունի. Իգոր Պոպով», 25.06.2010, http://tert.am/am/news/2010/06/25/popovinterview3/

[30] «OSCE Minsk Group Co-Chairs issue statement on visit to S. Caucasus», 22.01.2010, http://pda.today.az/news/politics/59982.html

[31] “Азербайджан с определенными исключениями принимает предложения Минской группы ОБСЕ: Алиев”, 07.07.2010, http://www.regnum.ru/news/fd-abroad/armenia/1301911.html

[32] “Мы не ограничиваемся рамками Минской группы ОБСЕ: президент НКР”, 24.07.2010, http://www.regnum.ru/news/1307916.html

[33] “Подход Минской группы ОБСЕ к участию Карабаха в переговорах изменился: Бако Саакян”, 24.07.2010, http://www.regnum.ru/news/1307910.html

[34] ՄԱԿ Կանոնադրություն, հոդված 35, 2-րդ կետ

[35] “Mожет ли заключение о независимости Косово стать прецедентом для нагорно-карабахского конфликта”, 24.07.2010, http://kavkaz-news.info/portal/cnid_99052/alias__Caucasus-Info/lang__en/tabid__2434/default.aspx

[36] “МГ ОБСЕ не может достичь больших результатов из-за неучастия НКР в переговорах: Бако Саакян”, 23.07.2010, http://www.regnum.ru/news/1307874.html

[37] “Косово для Нагорного Карабаха не прецедент”, 24.07.2010, http://www.aze.az/news_eksperty_kosovo_dlya_39505.html

[38] “Азербайджан не заинтересован вести конструктивную политику: президент НКР”, 23.07.2010, http://www.regnum.ru/news/1307869.html

[39] «ԼՂՀ և տարածաշրջանային խնդիրների շուրջ», Գագիկ Հարությունյան, 29.07.2010թ., http://www.noravank.am/arm/articles/detail.php?ELEMENT_ID=4984

[40] ”Президенты Азербайджана и Турции подписали соглашение о стратегическом партнерстве и взаимопомощи между двумя странами”, 16.08.2010, http://ru.apa.az/news_Президенты_Азербайджана_и_Турции__170040.html

[41] “Независимо от признания Косово, мы продолжим свою работу по признанию НКР: Бако Саакян”, 23.07.2010, http://www.regnum.ru/news/1307861.html

[42] Այս մասին առավել մանրամասն. ”Южный Кавказ перед лицом определенности?”, Григор Григорян, “Геополитика, Геоэкономика, государственная безопасность” сборник трудов под ред. А.П.Кудинова, Россия, С.-П., 2010

[43] “Nagorno-Karabakh: Risking War», International Crisis Group, Europe Report N 187, 14 November 2007

[44] “Azerbaijan: Defense Sector Management and Reform” // Europe Policy Briefing № 50, International Crisis Group, 29 October 2008