–Պարո‘ն Սաֆրաստյան, առաջարկում եմ ժամանակային իմաստով մի փոքր հետ գնալ: Ե՞րբ ընդունվեց Սուրբ Խաչը վերականգնելու մասին որոշումը, ի՞նչ նախադրյալներ կային դրա համար:

-Ես կարծում եմ, որ մենք այս իրադարձության նախապատմությունը պետք է սկսենք 2005թ.-ից, երբ վարչապետ Էրդողանը նամակով դիմեց ՀՀ նախագահ Ռոբերտ Քոչարյանին եւ առաջարկեց ստեղծել պատմաբաններից կազմված համատեղ հանձնաժողով, որը պետք է քններ` եղել է, թե չի եղել Հայոց ցեղասպանությունը: Թուրքական կողմից այս քայլն աննախադեպ էր եւ վկայում էր այն մասին, որ թուրքական պետականությունը` ի դեմս “Արդարություն եւ զարգացում” կուսակցությունը ներկայացնող վարչապետի, փորձում է որոնել նոր ուղիներ Հայոց ցեղասպանության ուրացումն իրականացնելու համար: Եվ փաստորեն, երբ այս համատեքստում ենք դիտարկում Աղթամարի հետ կապված վերջին իրադարձությունները, ակնհայտ է դառնում, որ, նախապատրաստելով այս քայլը, թուրքական կողմը նպատակ ուներ մեղմել այն մեղադրանքները, որ ուղղված են նրա դեմ Ցեղասպանության հարցում:
–Ե՞րբ ընդունվեց այս որոշումը: Հարցը պատահական չէ, որովհետեւ փորձելու ենք այն դիտարկել արձանագրությունների եւ բանակցային գործընթացի զուգահեռի տակ:

-Այն, ինչ ներկայացրեցի, ընդհանուր համատեքստն էր: Ինչ վերաբերում է Աղթամարի Սուրբ Խաչ եկեղեցու հետ կապված պատմությանը, ապա դեռեւս մի քանի տարի առաջ, եթե չեմ սխալվում` հինգ կամ վեց, Աղթամարի Սուրբ Խաչում սկսվեցին վերականգնողական աշխատանքները: Դա իրականացվեց թուրք մասնագետների կողմից, եւ 2007թ.-ի գարնանն արդեն վերականգնված Սուրբ Խաչում տեղի ունեցավ թանգարանի բացման արարողությունը:
-Պարո’ն Սաֆրաստյան, մենք գիտենք, որ պատմամշակութային հսկա ժառանգություն ունենք Թուրքիայում: Միայն Սուրբ Խա՞չն է արժանացել նման մոտեցման եւ ճակատագրի, թե՞ մենք ընթացքում ունեցել ենք նաեւ նման այլ դեպքեր:

-Վերականգնողական աշխատանքներ, արդեն մի քանի տարի է` ընթանում են նաեւ Աղթամարում, ընդ որում այդ աշխատանքները նույնպես իրականացվում են թուրք մասնագետների կողմից եւ նրանց ղեկավարությամբ: Այնպես որ պատահական չէր, որ նշեցի 2005թ.-ը, որը կապված էր “Արդարություն եւ զարգացում” կուսակցության որդեգրած` Հայոց ցեղասպանության փաստն ուրանալու նոր մոտեցման հետ: Այսինքն` եթե ընդհանրացնենք, շարունակելով ուրանալ Հայոց ցեղասպանության փաստը, շարունակելով կեղծել պատմական իրականությունը, Թուրքիայի ներկայիս իշխանությունները` ի դեմս վարչապետի եւ ԱԳ նախարարի, փորձում են նման շոուի վերածված փոքր քայլերով խուսափել պատասխանատվությունից:
–Պարո’ն Սաֆրաստյան, փաստորեն Սուրբ Խաչի շուրջ պատմությունը ժամանակագրորեն հստակ համապատասխանում է Ձեր կողմից նշված 2005-ին Էրդողանի հայտնի նամակի հետ` 2005-ին արդեն վերականգնման խոսակցությունները եւ 2007-ին` որպես թանգարան վերաբացումը: Երբ կատարվում էին այդ վերականգնողական աշխատանքները, եւ մասնակցում էին հենց թուրք մասնագետները, դա բազմաթիվ հարցերի տեղիք տվեց. կարո՞ղ էին, արդյոք, մեր մասնագետներն ուղղակի կամ որեւէ ինստիտուցիոնալ կապի միջոցով առաջադրել այդպիսի խնդիր, որպեսզի դա լիներ համատեղ թիմի աշխատանք, այդպիսի փորձ արվե՞լ է, թե ոչ, եւ ճիշտ կլինե՞ր, արդյոք, որ արվեր:

-Ես տեղյակ չեմ` արվել է նման փորձ, թե ոչ, բայց համաշխարհային ընդունված պրակտիկայի եւ էթիկայի պահանջն է. երբ վերականգնվում է որեւէ հուշարձան, որն ստեղծվել է մի այնպիսի ժողովրդի կողմից, որը թեպետ այդ տարածքում, իր բնօրրանում չէ, բայց ժամանակակից ազգ է, պետք է այդ ժողովրդի ներկայացուցիչներն ու մասնագետներն այդ աշխատանքներին մասնակցեն: Սա ընդունված պրակտիկա է: Բայց թուրքերը չգնացին այդ քայլին: Ես կարծում եմ` դա արվել է միտումնավոր եւ նպատակ ուներ` ցույց տալ, թե “տեսե’ք, մե’նք ենք տերը, մենք ուզում ենք` անում ենք, չենք ուզում` չենք անում: Ձեզ մնում է ընդունել կամ չընդունել: Դա ձեր գործն է”: Այսինքն` “մենք ենք դրա տերը”: Եվ երկրորդը` մի հետաքրքիր հանգամանք` կապված Անիի աշխատանքների հետ:
–Ներկայումս նման աշխատանքներ տարվո՞ւմ են:

-Այո’, նման աշխատանքներ ընթանում են, եւ այստեղ կարեւորն այն է, որ աշխատանքներն ընթանում են այնպիսի ընկերությունների կողմից, որոնք կապված են “Գորշ գայլերի” կազմակերպության հետ: Թուրքական մամուլում դա բացատրվում է այսպես, որ այստեղ տեղական իշխանության բարձր օղակներում գտնվում են “Գորշ գայլեր” ազգայնական կուսակցության ներկայացուցիչները, որոնք էլ այդ տենդերները հայտարարել են եւ այնպես են արել, որ այդ կազմակերպությունները հաղթեն: Ըստ էության` պատմության հեգնանք է, որ շինարարական այնպիսի կազմակերպություններ, որոնք կապված են “Գորշ գայլերի” հետ եւ ուղղակի ֆինանսավորում են նրանց գործունեությունը, որը, մենք գիտենք, ծայրահեղ պանթյուրքիստական է եւ Թուրքիայով մեկ ունի իր զինված ջոկատները, որոնց ներկայացուցիչները Ղարաբաղում պատերազմում էին ադրբեջանցիների կողքին, փաստորեն պետությունից գումար են ստանում Աղթամարը վերականգնելու համար, եւ դժվար չէ պատկերացնել, թե ինչ նպատակով է դա իրականացվում: Բայց վերջնական արդյունքում, ես կարծում եմ, մեր մասնագետներն այստեղ իրենց խոսքը կասեն:
–Պարո’ն Սաֆրաստյան, առաջարկում եմ հարթությունները փոքր ինչ տարանջատել միմյանցից: Բնականաբար կանդրադառնանք պետական համակարգին, արձագանքի հնարավորություններին եւ այլն: Բայց մինչ այդ անդրադառնանք նաեւ գիտական մեր ընկերակցությանը: Մենք գիտենք, որ ե’ւ ՄԱԿ-ի, ե’ւ Եվրոպայի Խորհրդի շրջանակներում ընդունվել են բազմաթիվ կոնվենցիաներ, որոնք, պատմամշակութային ժառանգության հետ կապված, ստեղծում են ինչ-ինչ պաշտպանության մեխանիզմներ, հնարավորություններ եւ այլն: Հետեւաբար, հարց առաջին` մենք ունե՞նք արդյոք լիակատար հաշվառում այսօրվա Թուրքիայի տարածքում գտնվող մեր պատմամշակութային հուշարձանների եւ արժեքների, եւ հարց երկրորդ` մենք այս հարցը, դեռեւս գիտական ընկերակցության մակարդակով, պատշաճ ձեւով բարձրացնո՞ւմ ենք միջազգային ատյանների առաջ, որպեսզի պաշտպանության եւ պահպանման խնդիրը դառնա օրակարգային:

-Նախ պատասխանեմ առաջին հարցին: Այն, որ այդ խնդիրը գոյություն ունի, եւ դա գիտակցվում է մեր գիտնականների, մասնագետների կողմից, ակնհայտ է: Մասնավորապես, 2005թ.-ին Երեւանում տեղի ունեցավ մտավորականության եւ գիտնականների` բավական հեղինակավոր դեմքերից կազմված մի գիտաժողով, որն այդ խնդիրը փորձեց բարձրացնել իշխանությունների առջեւ: Վերջում ընդունվեց նամակ` ուղղված ԱԳ նախարարությանը, որտեղ նշվում էին միջազգային այն համաձայնագրերն ու կոնվենցիաները, որոնց անդամ են ե’ւ Թուրքիան, ե’ւ Հայաստանը, իսկ դա նշանակում է, որ Հայաստանը կարող է` համաձայն դրանց, դիմել թե’ ԵԽ-ին` իր բոլոր կառույցներով, թե’ ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ին: Ցավոք սրտի, դրանից հետո որեւիցե պատասխան չեղավ:
Ինչ վերաբերում է` հաշվառում կա, թե չկա, դա շատ բարդ խնդիր է: Այն բարդ է մի քանի հանգամանքի թելադրմամբ. ըստ էության, մենք դեռեւս չենք ուսումնասիրել Արեւմտյան Հայաստանի ողջ տարածքը, որ տեղում կարողանանք իմանալ` ինչ կա եւ ինչ է մնացել: Այս աշխատանքները, մի քանի տարի է, տարվում են: Գերմանահայ հանգուցյալ Արմեն Հախնազարյանն էր, ով սկսել էր այս աշխատանքները, այժմ Սամվել Կարապետյանն է մեծ հաջողությամբ շարունակում, որը դեռ ընթացքի մեջ է: Եվ ես հիշում եմ, մի քանի տարի առաջ դեռ Արմեն Հախնազարյանը գտնում էր, որ մենք դեռեւս չպետք է պաշտոնապես հայտարարենք, թե որն է թիվը, որովհետեւ ուղղակի կարող ենք սխալվել, որոշ բաներ բաց թողնել: Այնպես որ, ես կարծում եմ, որ դեռ մի քանի տարի այստեղ պետք է աշխատել: Երկրորդը` մոտավոր թվեր, իհարկե, կան: Տարբեր հաշվարկներ են կատարվել: Դրանց հիմքում գտնվում է 1912թ.-ին Կ. Պոլսի պատրիարքարանի կողմից կազմված` Արեւմտյան Հայաստանի տարածքում գտնվող բոլոր եկեղեցիների ցուցակը, որը հանձնվել է Օսմանյան կառավարությանը: Բայց այնտեղ չկան Վասպուրականի եկեղեցիները, որոնք առանձին են ուսումնասիրվել: Մի քանի հեղինակների կողմից կատարված մոտավոր հաշվարկները հետեւյալն են. մինչեւ Ցեղասպանությունը 2500-2600 եկեղեցի եւ մատուռ է եղել Արեւմտյան Հայաստանի տարածքում` Հայ Առաքելական Եկեղեցուն պատկանող: Հայոց Կաթոլիկ եկեղեցուն պատկանող` եղել է մոտ 500 եկեղեցի, եւ եւս մոտ 400 եկեղեցի, որոնք պատկանել են Հայոց Բողոքական եկեղեցուն: Ընդհանուր մոտ 3000-3500 եկեղեցի եւ մատուռ կա, բայց սրանք մոտավոր տվյալներ են:
–Դուք ստացե՞լ եք հրավեր` մասնակցելու Սուրբ Խաչի պատարագին:

-Իհարկե` ո’չ:
–Մայր Աթոռ Սուրբ Էջմիածինը բավական ակտիվ է էկումենիկ կապերի շրջանակներում, եւ փաստորեն Մայր Աթոռն ունի իր ուրույն տեղը, դերը, նշանակությունը էկումենիկ ամբողջ շարժման առումով: Սկսած նրանից, որ, ըստ թուրքական մոտեցման, գործող եկեղեցու փոխարեն մենք ունեցանք թանգարան, եւ երկրորդ` որ հիմա էլ կա խաչի հետ կապված խնդիր, այս խնդիրները վեր հանելու, քննարկելու հնարավոր ձեւաչափ կարո՞ղ է ծառայել էկումենիկ շարժում ասվածը:

-Շատ բարդ հարց եք տալիս: Էկումենիկ շարժումը, ես կարծում եմ, այն շարժումն է, որը համախմբում է քրիստոնեական եկեղեցիները: Կա համագործակցություն համաշխարհային, ընդունված կրոնների միջեւ, որոնք ունեն Սուրբ գիրք: Ես կարծում եմ, սա հետաքրքիր ձեւաչափ կարող է լինել, որովհետեւ, ի վերջո, ե’ւ քրիստոնեությունը, ե’ւ իսլամը դավանում են մեկ Աստծո գաղափարը, Սուրբ գիրք ունեն, եւ եթե կարողանան մեր կրոնի սպասավորները այսպիսի երկխոսություն սկսել Թուրքիայում գործող իսլամական կազմակերպությունների հետ, կամ էլ պետական կառուցվածքի մի մաս կազմող, հատուկ վարչության, ինչպես մեզ մոտ կասեին` կրոնի վարչության հետ, ես կարծում եմ, սա կարող է մի հետաքրքիր ձեւաչափ լինել:
–Ի դեպ, Թուրքիայում եկեղեցին եւ պետությունը տարանջատվա՞ծ են:

-Իհարկե: Դա այն հիմնաքարերից է, որի վրա հիմնված է Թուրքիայի քեմալական հանրապետությունը: Երկու հիմնաքար կա քեմալիզմ ասված երեւույթում. մեկը դա է, մյուսը` որ Թուրքիայում բնակվում են միայն թուրքեր: Բայց երկրորդ կողմը կա. շարիաթը` իսլամական օրենքների հավաքածուն,  իհարկե Թուրքիայում չի գործում: Բայց ըստ շարիաթի, արգելված է կառուցել նոր եկեղեցի եւ օծել այդ շինությունը` որպես եկեղեցի եւ խաչ դնել վրեն:
–Բայց պաշտոնական հիմնավորումը կապված չէ շարիաթի հետ: Անհասկանալի հիմնավորում էր, մինչեւ անգամ “տեխնիկական” ձեւակերպումը կար:

-Ի դեպ, դեռեւս մեկ տարի առաջ, ես հրապարակայնորեն հայտարարել էի, որ խաչ չի դրվի, որովհետեւ դա չի համապատասխանում շարիաթին, որը ձեւականորեն չի գործում Թուրքիայում: Բայց այստեղ մի նրբություն կա, որը մենք պետք է չմոռանանք: Թուրքիայում իշխող “Արդարություն եւ զարգացում” կուսակցությունը մենք բնութագրում ենք որպես իսլամամետ կուսակցություն: Բայց, ըստ էության, նրա ընդերքում գործում են իսլամական եղբայրություններ, որոնք այդ կուսակցության վերնախավի հենարանն են, հիմքն են եւ կորիզն են կազմում: Եվ ես կարծում եմ, որ կուսակցության վերնախավը ուղղակի չէր կարող իրեն թույլ տալ, որ խաչը բարձրացվի, քանի որ դա կառաջացնի իսլամամետ շրջանակների դժգոհությունը, հատկապես, որ Թուրքիայում մեկ շաբաթ հետո սպասվում է հանրաքվե` կապված Սահմանադրության հետ: Ես կարծում եմ, որ թուրքական իշանությունները հույս ունեին, որ եթե մեկ օր խաչը դնեն եւ հանեն, դա դժգոհություն չի առաջացնի, բայց հավանական է` նրանք հասկացել են, կամ նրանց հասկացնել են տվել, որ դա կառաջացնի դժգոհություն, եւ դրա համար չեն դրել: Իսկ մնացածը տեխնիկական պատճառներ են, որոնք ծիծաղելի են:
–Պարո’ն Սաֆրաստյան, խնդիրը բազմիցս դիտարկվել է քաղաքական համատեքստում, այն է` Թուրքիան Սուրբ Խաչի հետ կապված ողջ շոուի միջոցով փորձում է համաշխարհային հանրային կարծիքի ուշադրությունը, սեւեռելով նմանատիպ ակցիաների վրա, շեղել հայ-թուրքական իրական գործընթացի վիժեցումից եւ փորձել դա օգտագործել որպես PR գործոն` ցույց տալով, թե հասարակությունների միջեւ երկխոսության ֆոն է ստեղծում: Երբ մենք սա վերլուծում ենք, առաջին հայացքից այն միտքն է ծագում, որ պետք է բոլոր հնարավոր միջոցներով, անգամ մինչեւ այս խաչի տեղադրման մերժումը, բոյկոտել այդ միջոցառումը եւ այլն: Բայց կա հարցի մյուս կողմը նաեւ. արդյո՞ք այդ միջոցառմանը չմասնակցելով կամ այն բոյկոտելով` մենք չենք օտարում մեր իսկ մշակութային եւ պատմական ժառանգությունը:
-Միանգամայն ընդունելի տեսակետ է, որը, սակայն, ես` որպես անհատ, չեմ ընդունում: Իմ մոտեցումը հետեւյալն է. շատ ճիշտ բնութագրեցիք, որ դա մի երեւույթ է, որն ունի քաղաքական, հասարակական, պատմական նշանակություն: Բայց վերջ ի վերջո մենք չպետք է մոռանանք, որ փաստորեն պետք է ներկա լինեինք մի միջոցառման, որտեղ Պատարագ է մատուցվում, խաչը դրվում է մեկ օր եւ հանվում: Նույնիսկ այն դեպքում, եթե մենք կարծում ենք, որ մեկ օր է, ես կարծում եմ, արդեն ընդունելի չէ: Եթե նրանք որոշեին թույլ տալ, որ այն որպես եկեղեցի օծվի, խաչը դրվի եւ մնա, կարծում եմ, կարելի էր իսկապես մասնակցել` նույնիսկ հաշվի առնելով այն հանգամանքները, որոնց մասին մենք արդեն խոսեցինք, որ հազարավոր հայկական եկեղեցիներ Թուրքիայում անմխիթար վիճակում են, որ հազարավոր եկեղեցիներ ոչնչացվել են եւ շարունակում են ոչնչացվել, բայց եթե գոնե դա մնայուն եկեղեցի լիներ, այլ ոչ թե թանգարան` Աթաթուրքի նկարով, թուրքական դրոշով, այլ նորմալ գործող եկեղեցի: Այդ կնշանակեր, որ Թուրքիայի կողմից ինչ-որ փորձ է կատարվում` ընդառաջ քայլ անելու: Բայց սա այն պրիմիտիվ, էժանագին շոուն է, որի մասին մենք բազմիցս խոսել ենք:
–Պարո’ն Սաֆրաստյան, ստեղծվում է տպավորություն, որ մենք կարծես քայլում ենք մի գծված սցենարով, այս պարագայում`թուրքերի կողմից, ինչո՞ւ ոչ, այդ ընթացքում անում ենք նաեւ սխալներ: Բերեմ օրինակ. երբ այս ամենը հանվեց ասպարեզ, շատ բարդ ու դժվար ընկալելի էր մեր հանրային կարծիքը. այն բաժանվեց երկու մասի` ներառյալ` անգամ իրար նկատմամբ վիրավորանքներ պարունակող: Մարդիկ, որոնք կողմ էին գնալուն եւ այնտեղ լինելուն, մեղադրում էին չգնալու կողմնակիցներին, եւ հակառակը: Ամեն ինչ շատ ավելի սուր էր եւ սեւ ու սպիտակ գույներով, քան պիտի լիներ առողջ բանավեճի պարագայում: Մի անգամ առիթ եմ ունեցել ինքս ասելու, որ միայն սա բավական էր` ասելու, որ թուրքերն իրենց ուզեցած արդյունքի մի մասն ունեցան` նման աննորմալ եւ ոչ առողջ բանավեճ սերմանելով: Կա հարցի երկրորդ կողմը. մենք երեւի բոլորս շատ լավ պատկերացնում ենք, որ համաշխարհային ողջ լրատվադաշտը ներկա է լինելու Աղթամարի Սուրբ Խաչի այս արարողությանը: Երեւի հստակ պատկերացնում ենք, որ թուրքական պետությունը ռեսուրսներ չի խնայելու` այս ամենը ծառայեցնելու այն քաղաքական խնդրին, որի մասին մենք խոսում ենք: Արդյո՞ք ավելի նպատակահարմար չէր լինի, օրինակ, պրոֆեսոր Սաֆրաստյանն այս ամենն ասեր նույն համաշխարհային լրահոսի ներկայացուցիչներին` կանգնած լինելով Աղթամարի պատերի տակ եւ դրանով փորձելով ինֆորմացիոն դաշտում բալանսի բերել այն ամենը, ինչը փորձում է, եւ չասենք դեռ` ավարտվել է, Թուրքիան:

-Փաստորեն այդ իրադարձությունը Դուք տեղափոխում եք տեղեկատվական դաշտ:
–Այո’, որովհետեւ քաղաքական նպատակի մեջ դա հստակ իր դերն ունի:

-Տեղեկատվական դաշտում գործողությունները կամ հակազդող գործողությունները կարող են մի քանի տեսակ լինել, դրանցից մեկը ճշմարտությունը բացահայտելն է, ինչպես Դուք էիք ասում: Բայց մյուս կողմից, ինչպես մենք ենք ասում, այդ բոյկոտելը տեղեկատվական դաշտում տվյալ դեպքում մեծ ուժ կունենա:
–Եթե պարոն Սաֆրաստյանը հայտնում է իր կարծիքը բոյկոտելու կողմնակիցների շարքից, նույն բանն անում է Բեքարյան Կարենը, նույն բանն անում են ոմանք, բայց մենք, երեւի հստակ է, որ երաշխավորված չենք, որ սեպտեմբերի 19-ին մեր բազմաթիվ հայրենակիցներ Հայաստանից, չեմ բացառում` նաեւ սփյուռքից, էլ չեմ ասում Կ. Պոլսի Հայոց պատրիարքության մասին, որի անկախ վճռի հնարավորության մասին խոսելն անգամ երեւի ավելորդ է, նրանք բոլորը պետք է լինեն այնտեղ, մենք երեւի գոնե որպես ազատ ճանապարհ, ուղի հռչակած երկիր` ոչ մի արգելանք չենք դրել մեր քաղաքացիների վրա այս հարցում: Այսինքն` ամենայն հավանականությամբ շոուն, միեւնույն է, կայանալու է: Եվ արդյո՞ք այս պարագայում բոյկոտը լավագույն գործիքն է:

-Մինչեւ Ձեր հարցի պատասխանին անցնելը` այս շոուին, իրադարձությանը մասնակցելը յուրաքանչյուր հայի խղճի խնդիրն է: Իմ կարծիքով, պարտադրել կամ պահանջել, որ մարդիկ գնան կամ չգնան` իմաստ չունի: Ամեն հայ պետք է իր խղճի առջեւ այդ հարցը դնի եւ փորձի պատասխան գտնել:

Մենք կարող ենք ընտրել մի քանի ճանապարհ, երկուսի մասին մենք արդեն խոսեցինք: Երկրորդ ճանապարհը, որին ես կողմնակից եմ, նույնպես տեղեկատվական դաշտում կարող է որոշակի ավելի ուժեղ էֆեկտ ունենալ այն առումով, որ հայկական տարբեր կազմակերպություններ ե’ւ Հայաստանում, ե’ւ սփյուռքում իրենց բողոքի ձայնը բարձրացնեն այս միջոցառման դեմ, մանավանդ, երբ Հայ Առաքելական Եկեղեցին` ի դեմս երկու կաթողիկոսությունների, արդեն առկախեց: Այսօր Ազգային ակադեմիայում տեղի ունեցավ մի հավաք, որին մասնակցում էին հայրենակցական միությունների ներկայացուցիչները, որտեղ կոչ ընդունվեց` ուղղված աշխարհի տարբեր երկրների ղեկավարներին, ՄԱԿ-ին, միջազգային տարբեր կառույցների, որ մեր բողոքի ձայնը հասնի նրանց, այսինքն` այնպես չլինի, որ բոյկոտն աննկատ մնա: Պետք է շարունակել այդ ուղղությամբ գործողությունները, որ տեղեկատվական դաշտում հիմնավորված լինի մեր մոտեցումը, որ մենք ցույց տանք, որ` այո’, Թուրքիան փորձում է այս քայլով եւս ուրանալ Հայոց ցեղասպանության փաստը, որն աշխարհն արդեն ընդունել է, իսկ մենք չենք ընդունում Թուրքիայի մոտեցումը: Ես կարծում եմ` սա ճանապարհ է, որն իրավունք ունի գոյություն ունենալ, եւ ես` որպես պրոֆեսոր Սաֆրաստյան, նախընտրում եմ լինել բոյկոտողների թվում, այլ ոչ թե գնալ Աղթամար եւ այնտեղ փորձել ինչ-որ բան ասել:
–Պարո’ն Սաֆրաստյան, ինքներդ շատ լավ ձեւակերպեցիք, որ ամեն մարդու խղճի հարցն է այստեղ:

Կարելի՞ է արդյոք սպասել, հուսալ, որ մեր գիտական ընկերակցությունը` ի դեմս պատմաբանների, իրավաբանների, ինչու ոչ, նաեւ ազգագրագետների, մշակույթի ներկայացուցիչների, եւ քաղաքական այն հիմնական գործիչներն ու անհատները, որոնք ուղղակիորեն գործընթացի որոշման ընդունման հետ կապ ունեն, կլինի դա խորհրդարանական թե մեկ այլ ձեւաչափում, մոտակա շրջանում կսկսեն ինչ որ համակցված, ակտիվ գործողություններ, որպեսզի մենք ամեն անգամ պարտավորված չլինենք` միայն արձագանքելու ստեղծված իրավիճակին:
-Շատ ճիշտ եւ կարեւոր հարցադրում է: Դրա կարեւորությունը բխում է ե’ւ այն իրավիճակից, որ հիմա ստեղծվել է, ե’ւ մեր հասարակության պահանջից, ընդ որում` ոչ միայն Հայաստանի, այլ նաեւ սփյուռքի: Մենք Թուրքիայի հետ հարաբերություններում մտնում ենք մի փուլ, որ պետք է կարողանանք կազմակերպվել, կարողանանք մեր պահանջները ձեւակերպել այնպես, որ դա ընդունելի եւ ընկալելի լինի համաշխարհային ե’ւ հանրության կողմից, ե’ւ նաեւ ձեւակերպենք այնպես, որ դրանից անմիջականորեն բխեն արդեն իրավական որոշակի քայլեր: Սա շատ բարդ խնդիր է, որովհետեւ դա միայն Հայաստանի ինտելեկտուալ, հոգեւոր սերուցքը չի կարող իրականացնել: Դա ողջ հայության խնդիրն է: Եվ այստեղ Հայաստանն ու սփյուռքը պետք է համախմբեն իրենց հոգեւոր, գիտական ուժերը: Իսկ նախաձեռնողը եւ այս գործընթացի համակարգողը, ես կարծում եմ, պետք է լինի Հայաստանը: Թուրքերը նմանատիպ աշխատանք արել են եւ անում են: 2002թ.-ից Թուրքիայում փոխվարչապետի ղեկավարությամբ գործում է մի հանձնաժողով, որի նպատակն է պայքարել, ինչպես իրենք են ասում “այսպես կոչված Հայոց ցեղասպանության” մասին պնդումների դեմ, եւ որի մեջ ներգրավված են ե’ւ նախարարներ, ե’ւ գիտնականներ, ե’ւ մասնագետներ եւ այլն: Այնպես որ մենք պետք է կարողանանք համախմբել մեր ուժերը եւ մեր պահանջները ձեւակերպենք ժամանակակից միջազգային իրավունքից բխող պահանջներին համապատասխան:
–Պարոն Սաֆրաստյանը` որպես Հանրային խորհրդի Կրոնի, սփյուռքի, միջազգային ինտեգրման հարցերի հանձնաժողովի նախագահ, կարո՞ղ է փորձել նման օրակարգային հարց մտցնել նաեւ Հանրային խորհուրդ:

-Իհա’րկե:

–Շնորհակալությո’ւն:

Armedia

ArmAr.am