Հարցազրույց ՀՀ ԳԱԱ Արեւելագիտության ինստիտուտի տնօրեն, ՀԽ Միջազգային ինտեգրման, կրոնի, սփյուռքի հարցերի հանձնաժողովի նախագահ, թուրքագետ ՌՈՒԲԵՆ ՍԱՖՐԱՍՏՅԱՆի հետ

-Պարո’ն Սաֆրաստյան, Թուրքիա. վերջին զարգացումներ: Ամրագրելով այս ընդհանուր խորագիրը` սկսենք Եվրամիություն-Թուրքիա գործընթացից: Ի՞նչ վիճակ ունենք այսօր:
-Եթե փորձենք Թուրքիա-Եվրամիություն հարաբերությունները պատմական կտրվածքով դիտարկել, ապա պետք է հանգենք եզրակացության, որ այդ հարաբերությունները բավական բարդ են ե’ւ պատմական, ե’ւ վերջին տարիների զարգացումների առումով: Բարդ են` ելնելով հետեւյալ հանգամանքներից. առաջին` ԵՄ-ում մի շարք երկրներ, ընդ որում` ԵՄ հիմնական երկու առանցքային երկրները` Գերմանիան եւ Ֆրանսիան, եւ մի քանի այլ առանցքային երկրներ, օրինակ` Ավստրիան, Հոլանդիան, ըստ էության գտնում են, որ Թուրքիան չպետք է ԵՄ լիիրավ անդամ լինի, եւ Թուրքիային միջանկյալ կարգավիճակ են առաջարկում:

–… որն, ընձեռելով տնտեսական բոլոր հնարավորությունները, արգելափակում է որոշումների ընդունման գործընթացում ներգրավվածությունը:

-Այո’: Մյուս կողմից Թուրքիայում գնալով բավականաչափ ուժեղանում է այն տեսակետը (ինչը նաեւ արտահայտվում է կառավարության վերջին հայտարարություններում), թե ԵՄ-ին Թուրքիան ավելի շատ կարող է օգուտ տալ, քան ԵՄ-ն` Թուրքիային: Սա իհարկե բավական նոր իրավիճակ է: Մյուս կողմից, պետք է նաեւ հաշվի առնենք, որ ամեն դեպքում դա այդպես է. ե’ւ ԵՄ-ին է պետք Թուրքիայի հետ բանակցություններ վարել, ե’ւ` Թուրքիային:

-Պարո’ն Սաֆրաստյան, Թուրքիայի մասին Եվրահանձնաժողովի զեկույցին Էրդողանի պատասխան ելույթի մեջ բավականին սուր քննադատություն կար, սա հարցի մի կողմն է, բայց երկրորդ` կար նաեւ այսպիսի բաղադրիչ, թե թուրքական հասարակությունն սկսում է արդեն չհասկանալ այս իրավիճակը, եւ դա հղի է որոշակի վտանգներով: Ինչքանո՞վ է իրական այդ վտանգը:

-Ես կարծում եմ, որ նա հիմք ունի` նման հայտարարություն անելու, քանի որ վերջերս կատարված հարցումները (գերմանական Մարշալի հիմնադրամի կողմից) ցույց են տալիս, որ Թուրքիայի բնակչության միայն 38 տոկոսն է կողմ Թուրքիայի` ԵՄ անդամակցությանը: Եթե այդ արդյունքները համեմատենք 2005թ.-ի հետ, երբ մոտավորապես 70 տոկոսից ավելին էին կողմ, ապա Թուրքիայում մոտ 2 անգամ պակասել է այն մարդկանց թիվը, ովքեր կողմ են Թուրքիայի անդամակցությանը ԵՄ-ին:

-Բայց արդյո՞ք սա միայն Եվրամիության քաղաքականության արդյունքն է:

-Իհարկե` ո’չ: Այստեղ պատճառները շատ ավելի խորն են: Ես դրանցից կառանձնացնեի մի քանիսը: Կարծում եմ, որ Թուրքիան իր զարգացման` բավական հետաքրքիր փուլում է գտնվում, երբ արձանագրվում են տնտեսական աճի շատ բարձր ցուցանիշներ: 2002թ.-ից սկսած` Թուրքիայում տարեկան մոտ 6% աճ է արձանագրվում, իսկ այս տարվա տնտեսական աճն ակնկալվում է, որ կհասնի մինչեւ 8%: Ընդ որում, համախառը ներքին արդյունքի` մեկ շնչին ընկնող չափաբաժինը Թուրքիայում վերջին 6 տարիների ընթացքում կրկնապատկվել է եւ գերազանցում է 8.000 դոլարը: Սա, իհարկե, Թուրքիայի ներսում ստեղծում է տնտեսական բավականին բարենպաստ դրություն: Եվ բնակչության արդեն լայն շրջանակներում համարում են, որ Թուրքիան կարող է ապահովել իր տնտեսական աճն առանց Եվրոպայի: Իհարկե, դա այդպես չէ:
Մյուս կողմից մենք Թուրքիայում տեսնում ենք աճող իսլամական տրամադրություններ, ինչը կապված է մի կողմից կառավարող “Արդարություն եւ զարգացում” կուսակցության քաղաքականության հետ, որն իսլամամետ է եւ փորձում է իսլամական աշխարհում Թուրքիայի դերն ավելի բարձրացնել, մյուս կողմից մենք տեսնում ենք, որ Թուրքիայի ներսում թուլանում են այն ուժերի դիրքերը, որոնք ներկայացնում են քեմալականներին, այսինքն` պետության զարգացման աշխարհիկ մոդելը: Քանի որ Թուրքիայում ուժեղանում են իսլամական տրամադրությունները, իսկ ԵՄ-ն հիմնականում ընկալվում է որպես քրիստոնյա ժողովուրդների, երկրների ակումբ, ապա համապատասխանաբար նաեւ նվազում է այն մարդկանց թիվը, ովքեր Թուրքիայի ապագան տեսնում են Եվրամիության կազմում: Ես կարծում եմ, որ այս երկու միտումներն են հիմնական ազդեցություն ունենում թուրք ժողովրդի տրամադրությունների վրա:
Կա նաեւ երրորդ հանգամանքը, որը կապված է արդեն իշխանությունների քաղաքականության հետ: “Արդարություն եւ զարգացում” կուսակցությունը, ինչպես ասացի, փորձում է վերանայել Թուրքիայի տեղը եւ դիրքն աշխարհում, մասնավորապես` տարածաշրջանում, եւ փորձում է Թուրքիան աշխարհին ներկայացնել որպես տարածաշրջանային առաջնորդ երկիր, իսկ դա նշանակում է, որ նա պետք է իր դիրքերն ուժեղացնի իսլամական աշխարհում, իր անմիջական հարեւանության շրջանակում: Եվ վերջին տարիներին Թուրքիան բավականին հետեւողականորեն իրականացնում է այս քաղաքականությունն, այնպես, որ սա նույնպես իր ազդեցությունն է ունենում ժողովրդի տրամադրությունների վրա:

-Պարո’ն Սաֆրաստյան, դատելով ասվածից` Թուրքիան ձգտում է իսլամական աշխարհում դիրքերի ամրապնդման, ինչ-որ պահերի` ի հաշիվ նաեւ ԱՄՆ-ի հետ գործընկերային հարաբերությունների, էլ չեմ խոսում Իսրայելի մասին: Շուտով կկայանա ՆԱՏՕ-ի գագաթնաժողովը: Արդյո՞ք այս ամենը չի ստանալու իր արտացոլումն արդեն որոշակի գործողությունների կամ իրական քաղաքականության ձեւով Թուրքիային առաջադրվող խնդիրների տեսքով:

-Ամենակարեւոր խնդիրը, որը կքննարկվի ՆԱՏՕ-ի առաջիկա գագաթնաժողովում Թուրքիայի եւ ՆԱՏՕ-ի մեջեւ` հակահրթիռային վահանի հարցն է, որ պետք է տեղադրվի մի շարք երկրներում, այդ թվում` եւ Թուրքիայում: Այդ խնդիրը լուծելու համար Թուրքիան իր նախապայմաններն է առաջարկել ՆԱՏՕ-ին: Ես կարծում եմ, որ հիմնականում բանակցությունները կընթանան այս խնդրի շուրջ, եւ գտնում եմ, որ Թուրքիան կհամաձայնվի վերջ ի վերջո իր տարածքում տեղադրել այդ հակահրթիռային տարրերը, բայց` որոշակի պայմաններով: Դրանցից ամենակարեւորը Թուրքիայի համար հետեւյալն է, որպեսզի այդ հրթիռները տեղակայվեն ոչ թե ԱՄՆ հովանու ներքո, այլ գործեն ՆԱՏՕ-ի շրջանակում, այսինքն` Թուրքիան հնարավորություն ունենա որոշ չափով ազդելու որոշումների վրա: Եվ երկրորդը` Թուրքիան նաեւ խնդիր է դրել ՆԱՏՕ-ի առջեւ, որ հրթիռները ոչ թե ուղղված լինեն միայն Իրանի դեմ, ինչպես հայտարարում են ԱՄՆ ներկայացուցիչները, այլ ընդհանրապես հակառակորդների դեմ: Եվ կարծես թե ՆԱՏՕ-ն ընդունում է Թուրքիայի այս պայմանը եւս:
Եթե ի մի բերենք, ապա կարծում եմ, որ մենք պետք է հաշվի առնենք, որ Թուրքիայի եւ ՆԱՏՕ-ի կապերը շատ խորն են, ընդհանրապես` Թուրքիայի եւ ԱՄՆ-ի, Թուրքիայի եւ արեւմուտքի, եւ մոտ ապագայում սպասել որեւիցե կտրուկ փոփոխության այդ հարաբերությունների շրջանակներում, կարծում եմ, դեռ իմաստ չունի:

-Պարո’ն Սաֆրաստյան, Թուրքիա. Կարմիր գիրք: Այն հայտարարությունը, որը տարածեցին նաեւ մեր լրատվամիջոցները, իբրեւ Հայաստանը դուրս է բերվել Կարմիր գրքից, բայց մյուս կողմից, ի տարբերություն շատ այլ երկրների, հիմնականում արեւմտյան, այդ անվտանգության հայեցակարգ կամ Կարմիր գիրք կոչվածը բաց փաստաթուղթ չէ: Հետեւաբար իրոք պետք է վստահե՞նք, որ Հայաստանը դուրս է բերվել գրքից:

-Նախ` հարցի առաջին մասի վերաբերյալ. ես կարծում եմ, որ պետք է հավատալ այն հրապարակումներին, որ եղան մամուլում, քանի որ սրանք նախնական հրապարակումներ էին, ապա պետք է սպասել նաեւ, որ որոշ ժամանակ անց, հիմնականում այս Կարմիր գիրք ասվածը կհրապարակվի, որոշ մասն, իհարկե, գաղտնի կմնա: Որ Հայաստանը հանվել է` ես նորմալ եմ համարում, որովհետեւ Հայաստանն իր արտաքին քաղաքականությամբ վտանգ չի ներկայացնում որեւէ իր հարեւանի, այդ թվում նաեւ Թուրքիայի համար: Ուղղակի Թուրքիան արձանագրեց այն փաստը, որն ավելի վաղ պետք է աներ:

–Որոշ թուրք վերլուծաբաններ իրական կամ կեղծ լավատեսություն էին հայտնում, թե Կարմիր գրքից Հայաստանի դուրս բերումը որոշակի նախադրյալ է` հետագայում նաեւ սահմանների խնդրին անդրադառնալու: Կա՞ այստեղ օբյեկտիվ գործոն:

-Բացարձակապես ո’չ: Ինչպես ասացի, սա ուղղակի ստեղծված իրադրության բավականին ուշացած արձանագրումն է, եւ կապել դա Հայաստանի նկատմամբ Թուրքիայի քաղաքականության փոփոխման հետ` ոչ մի հիմք չկա:

–Անդրադառնանք մի քանի օր առաջ Թուրքիայի վարչապետի` Թուրքիայի հայկական “ժամանակ” օրաթերթին տված հարցազրույցին: Մինչ բովանդակությանն անդրադառնալը` ի՞նչ էր սա` ինչ-որ քայլ, ինչ-որ ուղերձ, հերթական իմիտացիոն գործընթաց…

-Ես կարծում եմ, որ պետք է մենք Էրդողանի այս հարցազրույցը դիտարկենք ոչ միայն եւ հիմնականում ոչ թե հայ-թուրքական հարաբերությունների համատեքստում, այլեւ Թուրքիայի քաղաքականության նկատմամբ իրենց երկրում բնակվող քրիստոնյա ժողովուրդների վերաբերմունքի: Եվ պատահական չէ, որ հենց այդ օրերին հրապարակվեց Եվրամիության հաշվետվությունը Թուրքիայի հետ կապված: Բավական լուրջ մտահոգություն կա Եվրոպական երկրներում, որ Թուրքիայում ազգային եւ կրոնական փոքրամասնությունների իրավունքները ոտնահարվում են, եւ վերջին մի քանի ամիսների ընթացքում մենք տեսնում ենք, որ Թուրքիայի ղեկավարությունը փորձում է որոշակի քայլեր ձեռնարկել ե’ւ հայերի, ե’ւ հույների, ե’ւ քրդերի նկատմամբ: Իսկ ի՞նչ են այդ քայլերն իրենցից ներկայացնում. ես կարծում եմ, որ ռեալ ոչ մի բան դեռեւս Թուրքիայում չի արվում քրիստոնյա ժողովուրդների եւ ազգային փոքրամասնությունների նկատմամբ քաղաքականությունը փոխելու առումով: Այս քայլերը հիմնականում շոու են եւ պրոպագանդիստական նպատակ ունեն: Իսկ ի՞նչ պետք է լինի ռեալ փոփոխությունը: Առաջին հերթին պետք է ընդունվեն օրենքներ ազգային, կրոնական փոքրամասնությունների իրավունքներն օրինական ձեւով պաշտպանելու համար, Թուրքիայում չկա ոչ մի օրենք` կոչված պաշտպանելու բնակչության այդ հատվածին: Երկրորդը` Թուրքիայում ճանաչվում են ընդամենը երեք կրոնական փոքրամասնություններ` հայերը, հույները եւ հրեաները` ըստ Լոզանի պայմանագրի: Մնացած բոլորը չեն ճանաչվում, ուղղակի գոյություն չունեն թուրքական պետականության տեսանկյունից: Այնպես որ, ես կարծում եմ, որ լավ կլիներ, եթե Թուրքիայի ղեկավարությունը, հաշվի առնելով եվրոպացիների բավական սուր արձագանքը նման քաղաքականությանը, իրական քայլեր ձեռնարկեր կրոնական, ազգային փոքրամասնությունների նկատմամբ իրավական համապատասխան դաշտ ստեղծելու ուղղությամբ, որպեսզի նրանց իրավունքները պաշտպանվեին օրենքի ուժով: Դա չի արվում: Եվ երկրորդ հանգամանքը, մենք տեսնում ենք, որ Թուրքիան շարունակում է միջամտել այդ համայնքների ներքին գործերին, եւ դրա ամենավառ օրինակը թուրքական իշխանությունների միջամտությունն էր Պոլսի պատրիարքության հետ կապված ողջ պատմության ընթացքում: Այնպես որ լուրջ փոփոխություններ այս բնագավառում Թուրքիայում դեռ չկան, եւ եթե չլինեն, ես կարծում եմ, որ Թուրքիայի` Եվրամիությանն անդամակցելու շանսերը շատ եւ շատ թույլ կլինեն:

-Պարո’ն Սաֆրաստյան, հարցազրույցի մեջ մի շատ հետաքրքրական փաստ պետք է արձանագրենք. Էրդողանը, ով ամիսներ շարունակ ուղղակի ամեն առիթ օգտագործում էր ղարաբաղյան խնդիրը հայ-թուրքական հարաբերությունների կարգավորման համար որպես նախապայման օգտագործելու ուղղությամբ, այս հարցազրույցի մեջ անդրադարձ չի կատարում այդ խնդրին: Սա պատահականությո՞ւն է:

-Չեմ կարծում, թե պատահականություն է: Կարծում եմ, որ սա նույնպես արվել է թուրքական վերջին տարիներին այսպես ասած` ի հայտ եկած գործելակերպի շրջանակում, իրարամերժ հայտարարություններ են անում, “թոզ են փչում” ոչ միայն Հայաստանի եւ հայերի աչքերին, այլեւ` Եվրոպայի: Սա է այն ոճը, որ որդեգրել է Թուրքիայի վարչապետը: Կարծես թե մինչեւ հիմա նրան հաջողվել է որոշ չափով այս գիծն առաջ տանել: Բայց չեմ կարծում, որ պատմական առումով Թուրքիային կհաջողվի երկար ժամանակ այս քաղաքականությունը շարունակել:

-Հաջողելու` երեւի էլի կասկածի տեղիք կա. ինչպես տեսանք Եվրամիության նշված զեկույցում, եթե մինչ այդ մշտապես բավական սրությամբ դրվում էր Կիպրոսի խնդիրը, որն ինքնին բնական է, քանի որ Կիպրոսը ԵՄ անդամ-երկիր է, այս անգամ բավական անդրադարձ կար նաեւ Հայաստանի հետ եղած գործընթացին, այսինքն` դրա արգելափակված վիճակին, հարաբերությունների չբարելավվելուն եւ այլն: Այսինքն` ինչ-որ իմաստով կարելի է նաեւ փաստել, որ Թուրքիայի գործելակերպը դառնում է հասկանալի միջազգային հանրությանը:

-Կարծում եմ` այս հարցում բավական մեծ դեր ունեցավ Հայաստանի արտաքին քաղաքականությունը, նաեւ այն, որ Հայաստանը հայտարարեց, թե պատրաստ է առանց նախապայմանների հարաբերություններ հաստատել Թուրքիայի հետ եւ դա իրականություն դարձրեց, իսկ Թուրքիան սկզբից համաձայնվեց այդ մոտեցման հետ, հետո հետ կանգնեց եւ սկսեց, ինչպես ասում ենք, “թոզ փչել”: Այնպես որ մենք կարող ենք արձանագրել, որ որոշակի դեպքերում, երբ Թուրքիան համարժեք մոտեցում է ստանում, դժվարանում է իր նպատակներն իրականացնել: Բայց մյուս կողմից չպետք է մոռանալ, որ “թոզ փչելու” առումով մեծ փորձառություն ունի թուրքական դիվանագիտությունը դեռեւս Աբդուլ Համիդի ժամանակից սկսած: Բոլորս լավ գիտենք 1890-ական թթ., երբ 300.000 մարդ ոչնչացվեց, եւ ինչպես էր Աբդուլ Համիդը ստում: Վերջերս վերընթերցում էի նրա հուշագրություններն` օրագրերի տեսքով: Նույնիսկ այդ պայմաններում (իր կյանքի վերջին ամիսներն էին), որ կարծես թե մարդ պետք է ճշմարտությունը գրի, նա պահպանում է այդ ցինիկությունը եւ զարմանում, թե ինչու են իրեն “կարմիր գազան” անվանում: Ասում է. “Ես ախր այդքան լավ բան արեցի հայերի համար”: Ցինիկությունը դարձել է Թուրքիայի ղեկավարների էության անբաժանելի մասը: Այս պայմաններում սպասել, թե Թուրքիայում դրական մեծ փոփոխություններ կլինեն, ընդհանրապես, ազգային փոքրամասնությունների նկատմամբ քաղաքականության ոլորտում եւ հայերի ու Հայաստանի հետ կապված հարաբերություններում, կարծում եմ` պետք չէ:

–Պարո’ն Սաֆրաստյան, նույն հարցազրույցը մեկ ագամ եւս արտացոլում է այն գիծը, որը թուրքական իշխանություններն իրականացնում են տարիներ շարունակ Հայաստանի եւ Սփյուռքի միջեւ սեպ խրելու քաղաքականությունը: Կցանկանայի` անդրադառնանք այդ հարցին եւ նաեւ հակառակ խնդրին` ինչպիսի՞ն է իրավիճակը Թուրքիայի եւ իր սփյուռքի միջեւ հարաբերություններում` հաշվի առնելով, որ թուրքական սփյուռքի մեծամասնությունը բնակվում է Եվրոպայում: Արդյո՞ք այնտեղ ամեն ինչ հարթ է:

-Ինչ վերաբերում է Թուրքիայի` Հայաստանի եւ Սփյուռքի միջեւ սեպ խրելու քաղաքականությանը, ապա մենք դրան ականատես ենք դեռեւս Հայաստանի Հանրապետության գոյության առաջին տարիներից: Հիմա թուրքերը փորձում են այս բնագավառում ավելի մեծ ուժ ներդնել: Մենք տեսնում ենք, որ թուրքական պատվիրակություններ են մեկնում տարբեր երկրներ, հատկապես ԱՄՆ` հիմնականում այնտեղի հայկական կազմակերպությունների հետ լեզու գտնելու նպատակով, բայց չի ստացվում: Մյուս կողմից այս մշտական հայտարարությունները` Թուրքիայի ղեկավարների կողմից եւ մամուլում, որոնցով փորձում են հակադրել Հայաստանը եւ Սփյուռքը, վկայում են այն մասին, որ այս քաղաքականությունը Թուրքիայում լուրջ է ընկալվում: Բայց ես կարծում եմ, որ այս քաղաքականությունը Թուրքիայի համար հեռանկար չի կարող ունենալ, որովհետեւ կան այնպիսի համազգային, համահայկական խնդիրներ, որոնք Թուրքիային չի հաջողվի դույզն անգամ սասանել: Այս առումով պետք է խորհուրդ տալ Թուրքիայի վարչապետին, որ իզուր ջանքեր չգործադրի:
Ինչ վերաբերում է Թուրքիայի եւ իր սփյուռքի հարաբերություններին, ապա բավական ջանքեր են վերջին տարիներին սկսում գործադրվել նաեւ այդ առումով: Գոյություն ունի “Թուրքական ֆորում” կազմակերպությունը, որը ֆինանսավորվում է կառավարության կողմից եւ որը փորձում է համակարգել թուրքական տարբեր համայնքների` տարբեր երկրներում հակահայկական գործունեությունը: Բավական նոր հաջողություններ կան այն առումով, որ մեծ ֆինանսական միջոցներ են ծախսվում, ռեսուրսներ են դրվում այդ ուղղությամբ, եւ մենք տեսնում ենք, որ սկսում է նոր ուղղություն ձեռք բերել այդ գործունեությունը: Մասնավորապես` ամերիկյան համալսարաններ են փորձում թափանցել թուրքական փողերը, եթե այսպես ասենք, եւ ստեղծվում են թուրքագիտության ամբիոններ, որոնք ուղղակի կամ ոչ ուղղակի ֆինանսավորվում են թուրքական կառավարության կողմից: Այսինքն` փորձում են ներազդել արեւմուտքի ինտելեկտուալ շրջանակների վրա: Բայց մյուս կողմից էլ Եվրոպայում մենք տեսնում ենք, որ բավական ծայրահեղական կազմակերպություններն են ավելի մեծ ազդեցություն ձեռք բերում, ինչպես, օրինակ` Գերմանիայում է դառնում ակնհայտ: Իհարկե, նրանք գիտեին, բայց Մերկելի հրապարակային հայտարարությունն այն մասին, թե իրենք չկարողացան ինտեգրել թուրքական համայնքը Գերմանիայի կյանքում, վկայում է այն մասին, որ այդ կազմակերպությունները, որոնք թուրքերի` նույնիսկ երրորդ սերնդի մոտ, ովքեր բնակվում են Գերմանիայում, սերմանում են ատելություն այն երկրի, այն ժողովրդի նկատմամբ, որտեղ իրենք բնակվում են, եւ պարտադրում են, որ թուրքերը հետեւեն Թուրքիայից եկող հրամաններին, սա էլ Եվրոպայի համար վտանգավոր է դարձնում թուրքական սփյուռքը:

–Բայց Եվրոպայի մոտ ինչ-որ սթափվելու գործոն զգացվեց` նույն Մերկելի հայտարարությամբ:

-Այո’, Մերկելի հայտարարությունը կարելի է ասել, ամենաադեկվատ արձագանքն էր, բայց մենք տեսնում ենք, որ նաեւ Եվրոպայի որոշ երկրներում, հատկապես` Հոլանդիայում, ուժեղանում են այն ուժերը, որոնք ընդհանրապես, իսլամին դեմ են, “իսլամաֆոբիա” երեւույթն է ուժեղանում:

-Եվրոպայում կարծես թե աջակողմյան այդ ողջ ալիքն անցնում է տարբեր տարածաշրջաններով:

-Այո’, եւ վերջերս շատ հետաքրքիր միջադեպ տեղի ունեցավ Ավստրիայում, երբ Թուրքիայի դեսպանը շատ կոպիտ ձեւով քննադատեց Ավստրիայի իշխանություններին այնտեղ բնակվող թուրքերի նկատմամբ վարած քաղաքականության համար: Փաստորեն դա սադրիչ բնույթ ուներ: Եվ վերլուծաբանները հանգեցին այն եզրակացության, որ սա պատահական չէր. տեսնելով, որ Ավստրիայում գնալով ուժեղանում են հակաթուրքական տրամադրությունները` փորձ արվեց սադրանքի միջոցով հասնել այն բանին, որ այդ ուժերի գործունեության շրջանակներն ավելի թուլացվեն, եւ հասարակական կարծիքը նրանց դեմ հանվի:
Մի փաստի վրա էլ եմ ցանկանում ուշադրություն հրավիրել, Թուրքիայում հիմա սկսել են բավական շատ խոսել այն մասին, թե սրանից մի 15-20 տարի հետո իրենից ինչ կներկայացնի Եվրամիությունը, եւ մոտավորապես հետեւյալ միտքն են շատ քննարկում. եթե Եվրամիությունը Թուրքիային ընդունի` որպես իր անդամ, ապա ԵՄ-ն կդառնա 600մլն բնակչություն ունեցող մի կազմակերպություն, որից 100մլն-ը կլինեն մուսուլմաններ, իհարկե` մեծ մասը` թուրքեր: Սա այսպես ասած ներկայացվում է որպես ԵՄ-ի համար միակ ճանապարհ, որ վերջինս կարողանա աշխարհում ապահովել իր առաջատար դիրքերը: Այնպես որ բավական լուրջ են այն գործընթացները, որոնք տեղի են ունենում Թուրքիա եւ արտասահմանի թուրքեր հարաբերություններում: Բայց այստեղ մի հանգամանքի վրա էլ կանգ առնենք. ոչ բոլոր դեպքերում է, որ կառավարությանը հաջողվում է իր հսկողության տակ պահել թուրքական համայնքներին: Եվ այստեղ սկսում է արդեն “Գորշ գայլերի” գործունեությունը, որը թեպետ կար, բայց հիմա էլ ավելի է ուժեղանում: Նրանք որոշ դեպքերում հակասության մեջ են մտնում Թուրքիայի պաշտոնական ներկայացուցիչների, դեսպանատների, հյուպատոսարանների հետ, որոնք փորձում են կառավարել համայնքները: Սա կապված է արդեն թուրքական ներքին քաղաքական հարաբերությունների հետ, երբ “Գորշ գայլերի”` ազգայնական շարժման կուսակցությունը փաստորեն ընդդիմադիր ուժ է դառնում:

-Ինչ-որ իմաստով հակադրումը երկրի ներսից տեղափոխվում է նաեւ գաղթօջախներ: Փորձենք նաեւ անդրադառնալ Թուրքիայի ներսում տիրող իրավիճակին, այն ամենին, ինչը կարելի է անվանել ներքաղաքական պայքար կամ ներքաղաքական զարգացումներ:

-Թուրքիան կամաց-կամաց պատրաստվում է հաջորդ տարվա հունիսին նշանակված խորհրդարանական ընտրություններին, եւ հիմա բոլոր քաղաքական կուսակցությունների` արդեն գոյություն ունեցող եւ նրանց, որոնք պատրաստվում են ի հայտ գալ, նպատակը դա է: Թուրքական մամուլում արդեն սկսվում է քննարկվել այն գաղափարը, թե սա պետք է լինի վերջին եւ որոշիչ պայքարն իսլամամետների եւ քեմալականների միջեւ: Երկրորդ հետաքրքիր երեւույթը, որ կարծես թե կարող է իրականություն դառնալ, այն է, որ իսլամամետ ուժերը, որոնք հիմնականում համախմբված են կառավարող` “Արդարություն եւ զարգացում” կուսակցության մեջ, կարծես թե կարող են պառակտվել: Ամեն դեպքում Էրբաքանը, ով “Արդարություն եւ զարգացում” կուսակցության եւ նրա առաջնորդ Էրդողանի հոգեւոր հայրն է, ով առաջինը Թուրքիայում ստեղծեց իսլամամետ կուսակցություն, նա սկսում է իր գործունեությունը, որի նպատակն է ստեղծել երկրորդ իսլամամետ կարեւոր ուժը Թուրքիայում: Սա էլ հենց կարող է պառակտման տանել: Իհարկե, պետք է սպասել, թե ինչ ընթացք կունենա այս ամբողջը: Եվ նաեւ պետք է հաշվի առնել, որ գոյություն ունի Ֆեթուլա Գյուլենն իր շարժման հետ միասին, որն այժմ բնակվում է ԱՄՆ-ում, բայց նրա շարժումը շատ ուժեղ է: Դա իսլամամետ շարժում է, որը փորձում է ներկայանալ` որպես փափուկ, ավելի հանդուրժող իսլամամետ ուժ, քան “Արդարություն եւ զարգացում” կուսակցությունը, եւ նրանց կապերն ԱՄՆ-ի հետ ակնհայտ են բոլորի համար: Չի կարելի բացառել, որ քաղաքական պայքարի որոշակի փուլում այդ ուժն ավելի կակտիվանա, հատկապես, որ “Արդարություն եւ զարգացում” կուսակցության վերնախավում ունի իր համախոհները: Բավական զարգացումներ այս իսլամամետ ճամբարում Թուրքիայում արդեն արձանագրվել են:

-Շնորհակալություն, պարո’ն Սաֆրաստյան:

Հարցազրույցն իրականացվել է “Իրական քաղաքականություն” (Realpolitik) հեռուստահաղորդման շրջանակներում

ArmAr.am