Հարցազրույց ‹‹Նորավանք›› գիտակրթական հիմնադրամի տնօրեն ԳԱԳԻԿ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ի հետ

–Պրն. Հարությունյան, ներկայացրեք, խնդրեմ, մեր ակնկալիքները ԵԱՀԿ-ից ավելի լայն իմաստով: Բավական շատ են հնչել քննադատություններ` ուղղված ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի հասցեին: Օրինակ՝ մենք գիտենք, որ մեր հարեւան Ադրբեջանը մշտապես քննադատում է ղարաբաղյան կարգավորման այս ձեւաչափը: Որո՞նք են ակնկալիքները, ի՞նչ կարող է անել այս պարագայում միջազգային կառույցը, որ պետք է արվեր, սակայն չի արվում:
-Ես հարցը կբաժանեի երկու մասի: Այո’, կան քննադատություններ ԵԱՀԿ-ի հասցեին եւ ոչ միայն Ադրբեջանի կողմից: Հիմնականում համարվում է, որ ԵԱՀԿ-ն ամրագրում է եղած իրողությունները եւ չի ապահովում դինամիկա կամ վերջնական լուծումներ տալիս: Բայց մի կողմ դնելով այս խնդիրը՝ ասեմ, որ, գլոբալ զարգացումները դիտարկելիս, ակնհայտ է այնպիսի մի հարթակի անհրաժեշտությունը, որտեղ կքննարկվեն բոլոր խնդիրները: Եթե անդրադառնանք պատմությանը, կհիշենք, որ դեռ 70-ականներին (այն ժամանակ կառույցը դեռ կոչվում էր Եվրոպայում անվտանգության եւ համագործակցության խորհրդակցություն) եղավ առաջին գագաթնաժողովը, որտեղ ամրագրվեցին այն բոլոր իրողությունները, որոնք բնորոշ էին Սառը պատերազմի ժամանակահատվածին: Չմանրամասնելով` նշենք 1999թ.-ի ԵԱՀԿ գագաթնաժողովի օրինակը Ստամբուլում: Կարելի է ասել, որ այդ գագաթնաժողովն ամրագրեց սառը պատերազմի փուլի ավարտը, բայց միեւնույն ժամանակ կարծես թե ձեւակերպեց հաջորդ սառը պատերազմի սցենարը, քանի որ Բորիս Ելցինը լքեց գագաթնաժողովը, մինչ այդ բալիստիկ հրթիռների փորձարկումներ էին տեղի ունեցել (սա շատ բնորոշ էր, որովհետեւ այն ժամանակվա Ռուսաստանի միակ խաղաքարտը նրա միջուկային ուժն էր): Հիշում ենք, որ հենց Ստամբուլում կնքվեցին Բաքու-Ջեյհանի պայմանագիրը, Եվրոպայում զինված ուժերի սահմանափակման պայմանագիրը, սահմանվեց Մերձդնեստրից եւ Վրաստանից ռուսական զորքերի դուրսբերման ժամանակացույցը: Քննարկվեց նաեւ Լեռնային Ղարաբաղի խնդիրը, բայց եթե հիշենք, բավական լավատեսական տոներով էր ներկայացված այդ խնդիրը, բայց կրկնում եմ, ժամանակը միանգամայն այլ էր:
Այսօր, երբ խոսում ենք Աստանայի մասին, ունենք լրիվ այլ աշխարհաքաղաքական իրողություն, եւ ընդհանրապես, կարծում եմ, որ Աստանայի գագաթնաժողովը կարծես եռյակ գագաթնաժողովներից մեկն է, մենք տեսանք Սեուլի քսանյակի հանդիպումը, Լիսաբոնում՝ ՆԱՏՕ-ի գագաթնաժողովը եւ Ռուսաստանի հետ, այսպես ասած, հանդիպումը, այժմ՝ ԵԱՀԿ-ն, որը գլոբալ մակարդակով նոր ռազմավարության հենք է ստեղծելու, որովհետեւ հիմնական, ռազմավարական հարցը, որքան ես հասկանում եմ վերլուծական, տեղեկատվական հոսքերից, լինելու է Եվրոպական անվտանգության եւ Եվրասիական անվտանգության հարցերով զբաղվող մի ընդհանուր հանրության ձեւավորումը:

–Գլոբալ իմաստով ԵԱՀԿ գագաթնաժողովը եւ արդի աշխարհաքաղաքական իրողություններն առանձին թեմա կարող են լինել: Փորձենք ավելի կենտրոնանալ ղարաբաղյան կարգավորման գործընթացի եւ այդ համատեքստում` հնարավոր զարգացումների շուրջ: Նախ Դուք հիշատակեցիք Լիսաբոնի գագաթնաժողովը, ես դրան ավելացնեմ ՄԱԿ-ի Գլխավոր ասամբլեայի հերթական նիստում բանաձեւ ներկայացնելու` Ադրբեջանի նախաձեռնությունը, որը 2 անգամ ընդունվել էր որպես բանաձեւ, այս անգամ Ադրբեջանը հետ կանչեց կամ անժամկետ հետաձգեց դրա քննարկումը, որում մեծ դեր ստանձնեցին համանախագահ երկրները:
Լիսաբոն. տեսանք, թե ինչ կատարվեց, որը նաեւ վերլուծաբանները բավական ճշգրիտ որակեցին որպես հետընթաց քայլ, երբ Լիսաբոնյան եզրափակիչ ակտում Ղարաբաղին վերաբերող հատվածն ընդհանրական Հարավկովկասյան ձեւակերպման մեջ տարածքային ամբողջականության վրա հենվեց՝ մյուս երկու սկզբունքների անունը չտալով: Ի դեպ, հիշեցնենք, որ հետո մեր տեղեկատվական դաշտում դա տարածվեց, Ֆրանսիայի եւ ԱՄՆ դեսպանատներն՝ այս դեպքում երկրների պետական քաղաքականության վրա հղվելով, վերահաստատեցին իրենց մոտեցումը, որ ղարաբաղյան կարգավորումը դիտարկում են երեք իրավահավասար սկզբունքների դաշտում:
ԵԽԽՎ. Ղարաբաղի հարցով ենթահանձնաժողովը վերակենդանացնելու՝ Չավուշօղլուի այսպիսի նախաձեռնությունը:
Այսինքն՝ մենք տեսնում ենք, որ որոշ կառույցներ ղարաբաղյան հարցի հետ կապված մշտապես փորձել եւ փորձում են գործընթացի ինչ-որ էլեմենտներ իրենց օրակարգ ներառել: Ի դեպ, յուրաքանչյուր նման փորձից հետո մենք ականատես ենք լինում նրան, որ օրինակ՝ նույն մեր հարեւանի մոտ դիրքորոշումն ավելի կարծրանում է, առաջանում է հույս, որ կարելի է խնդիրը ԵԱՀԿ Մինսկի խմբից դուրս բերել, այլ տեղ ավելի հապճեպ, մակերեսային լուծման հասնել:
Ժամանակը չէ՞, որ ԵԱՀԿ-ն ինքը՝ որպես կառույց, դիմի գործընկեր կազմակերպություններին այս գործընթացում չվնասելու պահանջով:
-Երեւի այդ երեւույթները, որը մենք նկատում ենք, եւ որը մեզ բնականորեն անհանգստացնում է, փոքր-ինչ կապված են ադրբեջանա-թուրքական (ես չէի տարանջատի այդ երկու երկրներն այս խնդրում) ջանքերի հետ, որովհետեւ կարելի է այս կամ այն ձեւով փոքր ինչ փորձել թերահավատորեն մոտենալ ԵԱՀԿ կառույցին ընդհանրապես, բայց երբ դրա ներսում գործում են Մինսկի խումբը եւ ՄԽ համանախագահները, որոնք աշխարհաքաղաքական հիմնական դերակատարներն են, այո’, ես Ձեզ հետ համաձայն եմ, որ սրանք են որոշողը, եւ կարծես թե հենց այս երկրներն են, այլ ոչ թե, օրինակ՝ ՄԱԿ-ում տասնյակ, եթե ոչ՝ հարյուրավոր երկրներ, որոնք թերեւս տեղեկացված էլ չեն, թե որտեղ է այդ Ղարաբաղը, որտեղ է այդ Հայաստանը, եւ իհարկե, ԵԱՀԿ-ի ներսում այս մասնագիտացված կառույցը՝ ՄԽ-ն իր համանախագահներով միակ ձեւաչափն է առայժմ, որն ի զօրու է ինչ որ բան անել ղարաբաղյան հակամարտության կարգավորման հարցում:

–Եվ խոստովանենք, որ որոշակի առաջընթաց արձանագրում է՝ հաշվի առնելով, որ մենք ունենք զինադադարի՝ գլոբալ իմաստով, պահպանվող ռեժիմը:
-Ավելին ասեմ, հաշվի առնելով տարբեր նրբություններ, գործընթացներ, եթե հետեւենք տրամաբանությանը, ապա կարծես թե տրամաբանությունն ավելի եւ ավելի հստականում է ինչ-որ չափով, նկատում ենք, որ նա ավելի խոհեմ է դառնում եւ միակողմանի մոտեցում չի ցուցաբերում, ինչպես որ կուզենային մեր հարեւանները: Այս առումով ես համարում եմ, որ ԵԱՀԿ-ն բավական մեծ պոտենցիալ ունի, ավելին, վերադառնալով Աստանային եւ այդ հեռանկարներին՝ եվրասիական տարածքները միացնելու եվրոպական տարածքի հետ անվտանգության մեխանիզմներ ստեղծելու տերմիններով, ապա կասեի, որ ԵԱՀԿ-ն գործող կառույց է, նա կարող է ինչ-որ բան անել, ունի հեռանկար, ունի ներուժ: Ձեր նշած ՄԱԿ-ի նախադեպը, երբ փաստորեն հանվեց օրակարգից Ադրբեջանի առաջարկը, դրա վկայությունն է. այսինքն՝ համանախագահներն ունեն այն անհրաժեշտ լծակները՝ ազդելու, որպեսզի նման իրողության մենք ականատես չլինենք:

–Պարո’ն Հարությունյան, մենք տեսնում ենք, որ հարեւանի կողմից ռազմատենչ այդ հռետորաբանությունը չի նվազում: Անկախ նրանից, որ ինչ-ինչ նախաձեռնությունների ներքո, այստեղ երեւի մեջբերեմ Մայնդորֆն ու Աստրախանը, անգամ ստորագրվում են ինչ-ինչ փաստաթղթեր կամ հումանիտար բնույթի, կամ վստահության միջոցառումների ձեւավորման, կազմակերպման, իրականացման, բայց միեւնույն է, այդ հռետորաբանության մեջ անգամ մենք այսօր ականատես ենք Ադրբեջանում բացահայտ հայաֆոբիայի դրսեւորմանը: Հարցն ունի երկու կողմ. նման հայտարարություններով սեփական հանրությանը թունավորելը հարցի մի մասն է, բայց մենք ականատես ենք Ադրբեջանի աննախադեպ զինմանը, ռազմական բյուջեի շարունակական աճին եւ այլն: Այստեղ կա պարադոքս. Ադրբեջանը զինվում է, իսկ զենք մատակարարող երկրների հիմնական մասը ԵԱՀԿ անդամ-երկրներն են: Ժամանակը չէ՞, որ ԵԱՀԿ-ն՝ որպես ղարաբաղյան կարգավորման գործընթացի համար պատասխանատվություն ստանձնած միջազգային կառույց, իր անդամների ուշադրությունը հրավիրի տարածաշրջանը չռազմականացնելու եւ այս ամբողջ իրավիճակն ավելի չսրելու խնդրին:
-Ես դա կձեւակերպեի անգամ այսպես. այն, ինչը մենք անվանում ենք հռետորաբանություն, ձեւավորել է գաղափարախոսություն: Եվ անգամ որոշ վերլուծաբանների բավականին արդարացի նկատառումներով նման գաղափարախոսությամբ, նման հայաֆոբիայով դժվար է պատկերացնել խնդրի լուծման որեւիցե տարբերակ: Եթե անգամ մենք զիջենք ազատագրված տարածքները` միեւնույն է, Ադրբեջանը չի փոխվի, մենք կունենանք նույն երկիրը, նույն հռետորաբանությունը՝ նույն թշնամի կեցվածքով: Ինչ վերաբերում է զնքին, սպառազինությանը, սա շատ նուրբ հարց է, որովհետեւ դեռեւս 50-ականներին Միացյալ Նահանգների նախագահ Դուայտ Էյզենհաուերը խոսում էր, որ ռազմա-արդյունաբերական համալիրը դարձել է պետություն պետության մեջ (խոսքը Միացյալ Նահանգների մասին էր): Ինձ մոտ այնպիսի տպավորություն է ձեւավորվել, որ բոլոր երկրներում, ովքեր իհարկե ի վիճակի են արտադրել սպառազինություն, զենք, նրանց մոտ այդ համալիրներն աշխատում են փոքր-ինչ ինքնավար ռեժիմով, (նույն Ռուսաստանում, Ուկրաինայում եւ այլն):

–Բայց պետք է փորձե՞լ ինչ-որ ձեւով դա կանխել:
-Փորձել պետք է, բայց կարծում եմ՝ մինչեւ այդ փորձելը, որը փոքր ինչ ավելի իրատեսական է, համարել նաեւ որոշակի պատերազմական հանցագործություն այն գաղափարախոսական դաշտը, որն ստեղծվում է Ադրբեջանում:

–Եվ միգուցե արդեն ԵԱՀԿ ձեւաչափո՞վ պետք է անդրադառնալ դրան:
-Այո’, ցավոք սրտի, ԵԱՀԿ ձեւաչափով միայն անցյալ տարի մեկ անգամ նախազգուշացում կատարվեց շատ նուրբ, մինչդեռ կարծում եմ, որ ԵԱՀԿ-ն պարտավոր է դա միշտ տանել, որովհետեւ պետք է իմանա, որ այլ պարագայում իր իսկ ջանքերն ապարդյուն կլինեն:

–Պարո’ն Հարությունյան, ԵԱՀԿ-ն անդամ-երկրների համար սահմանած որոշակի քվոտաներ ունի, այդ թվում՝ նաեւ Հարավկովկասում, բոլորը շատ լավ, հստակ հասկանում են, որ, գոնե բաց դաշտում եղած տեղեկատվության համաձայն, Ադրբեջանը դրանք վաղուց գերազանցել է: Ժամանակը չէ՞, օրինակ, հանդես գալ նախաձեռնությամբ, որպեսզի ԵԱՀԿ-ն որոշակի մոնիտորինգային խումբ ունենա՝ իր իսկ սահմանած չափանիշներն ուղղակիորեն դիտարկելու եւ դրանից բխող եզրակացություններ անելու:
-Երեւի կան ոլորտներ, որ կրկին սպառազինություններին են վերաբերում, որտեղ կարծես թե ԵԱՀԿ-ի ջանքերն այդքան էլ արդյունավետ չեն՝ հիշելով նույն Ստամբուլյան գագաթնաժողովը, այնտեղ էլ սպառազինության տեսակների եւ այլնի որոշակի քվոտաներ սահմանվեցին: Բայց տեսնում ենք, որ դրանք խախտվում են, ավելին, որքան հասկանում եմ, նույն Աստանայում այս հարցը նորից քննարկվելու է, փորձելու են նոր իրատեսական լիցք հաղորդել սպառազինությունների այս աննախադեպ աճը կանխելու միջոցառումներին, ինչը ոչ միայն Ադրբեջանում է նկատվում, այլեւ՝ Վարստանում եւ այլ երկրներում: Սա երբեւէ լավ բանի չի բերում, եւ իհարկե չի էլ կարող բերել:

–Պարո’ն Հարությունյան, բազմաթիվ դեպքեր կարելի է մեջ բերել միջազգային փորձից. երբ որեւէ կառույց ստանձնել է որեւէ հակամարտության կարգավորման գործընթաց, տրամաբանորեն առաջին խնդիրներից մեկը եղել է այնտեղ իր ներկայացուցչությունն ունենալը՝ իրավիճակին առաջին ձեռքից ծանոթ լինելու նպատակով: Ժամանակը չէ՞ արդյոք հանդես գալ նախաձեռնությամբ, որպեսզի ԵԱՀԿ-ն բոլոր գործառույթներով օժտված իր մշտական ներկայացուցչությունն ունենա Ստեփանակերտում (խոսքը չի վերաբերում Կասպրշիկի դաշտային սպաներին, ովքեր մշտապես շփման գիծն են դիտարկման ենթարկում):
-Կիսելով ղարաբաղյան մեր գործընկերների այն մոտեցումը, որ որեւէ մի ճանապարհային քարտեզ եւ այլն չի կարելի սպասել, բայց եւ այնպես ասեմ, որ որոշակի դիրքային առավելություն մենք ձեռք ենք բերել այն առումով, որ նույն Մինսկի խմբում Ռուսաստանի դերակատարումն է աճել, եւ դա էապես տարբերվում է այն իրադրությունից, որը կար Ստամբուլի ժամանակ: Բայց անցնելով Ձեր առաջարկին՝ թերեւս այո, ժամանակն է: Շատ հաճախ մենք նկատում ենք, որ լիարժեք տեղեկատվության պակաս կա, կամ համենայն դեպս ներկայացված չլինելը թույլ է տալիս նման կեցվածք ընդունել եւ ասել, որ մենք տեղյակ չենք: Նման մի գրասենյակի առկայությունն անշուշտ կնպաստեր տեղեկատվությունը լիարժեք հասկանալուն, գուցե այդ նույն համատեքստում մենք կունենայինք երեւի թե ավելի կոշտ ձեւակերպումներ, ավելի կոշտ բնութագրումներ նույն ադրբեջանական քարոզչական մեքենայի վերաբերյալ, նաեւ որոշակի հստակություն, որովհետեւ նման հռետորաբանությամբ, նման հակահայկականությամբ որեւէ լուծում շատ դժվար է պատկերացնելը:

Armedia