Գաղտնիք     չէ ,     որ     որևէ      Տեսակի՝      գոյության     կռվում     առավելագույն     կենսունակությամբ    պայքարելու     անհրաժեշտ     պայման    է    սերունդների    միջև      անխզելի     կապը՝     մոգական     այն     շղթան ,    որի     բոլոր    օղակների     անվնաս     առկայությամբ   էլ     պայմանավորված    են     Պատմաստեղծ    Ոգու      երկունքները՝    Անցյալը ,   Ներկան    ու    Գալիքը     անքակտելի    ամբողջականության   մեջ    միավորող    հզորագույն    անհատները: Այս    բնական    կապն,    իր    հերթին,    պայմանավորված   է    պատմական     և    գենետիկ    հիշողությունների    անխաթարությամբ՝     գործոններ ,    որոնց     անեղծության    ու     ամրության     փոխշաղկապվածությունը      տվյալ     Ազգի    մեջ      կերտում    է     հաստատուն    հավատ՝     դեպի    իր     ուժերն    ու    Ապագան :   Չկա    առավել      սարսափելի    մի    բան ,     քան    այս     գործոններից     որևէ    մեկի     թուլացումն   ու     խաթարումը .     գլխապտույտ     մի     արագությամբ    անդունդն   են     գահավիժում    այն    ամեն    սրբազանն     ու     պաշտելին ,    որոնք ,    հազարավոր     սերունդների     ջանքերի    գնով    վերածվել    էին    Ազգային     Որակների :

Բնության    մեջ     ցանկացած    տեսակ     դատապարտված     է     անհետացման ,     եթե    դադարում    է     իր    սնունդն    ընդունել     սեփական    արմատներից :    Մարդկային    տեսակները ,   հանգամանքների    բերումով    որդեգրելով   օտար ,    իրենց    էությանը   խորթ   ու    հակոտնյա   արժեհամակարգեր՝       կորցնում    են    բնական – հոգևոր     կապն   Անցյալի   հետ ,    դադարում   են      սնվել    միայն    իրենց    Տեսակին   հարիր    հոգևոր    սնունդով ,    ժամանակի    ընթացքում     խեղաթյուրում   են    իրենց    պատկերացումները      սեփական      ակունքների    մասին    և    վերածվելով      սոսկ    առօրեական     արժեքներով     առաջնորդվող     կապկային     հոտերի ՝      բացահայտ    հարցականի    տակ    դնում    իրենց    Ապագան :

Նման    աղետի     ականատեսն   ու    զոհերն   ենք    մենք    ավելի    քան    1700    տարի :     301  թվականը    լոկ    սկիզբն   էր    հսկայական    այն    ավերածության ,    որ    հետագա    դարերում   պիտի    արվեր    մեր     հավաքական    հիշողության    հետ :   Հետևողական     ու    համառ    աշխատանք    տարվեց՝     մեր    Ազգի    գոյությունը     քրիստոնեական    դավանանքով     պայմանավորելու ,   նախաքրիստոնեական      Հայաստանը    սերունդներին ,    որպես     ջունգլիներ    ներկայացնելու    և     Հայոց    պատմությունը՝    Հայ    եկեղեցու    հաղթարշավի    լույսի   ներքո    հրամցնելու     ուղղությամբ :  Հայ    եկեղեցու    վարած    այս    քաղաքականությունն   ունեցել   է   մեկ    կարևոր    պատճառ  .    նորաթուխ ,     դրսից    պարտադրված     հայեցակարգն    արմատավորելու    համար      հարկավոր   էր    կործանել    այն    ամենն ,    ինչ    Ազգին    կհիշեցներ    իր   Անցյալը ,    հարկավոր   էր    գլխիվայր    շրջել   մեզ    հարազատ    արժեհամակարգային   ողջ    աշխարհը :    Եվ     այս    ամենն    արվեց    մեծ    սիրով    ու    կույր     ատելությամբ :     Փառահեղ    մշակույթի     կրողներս    սկսեցինք     խարխափել    մեզ    պարտադրված    խավարում ,    աշխարհակալ     Հայի՝     տարածվելու    սովոր     օրգանիզմը     սմքեց ,     փոքրացավ    ու    սեղմվեց    իր   Բնաշխարհի    տարբեր    անկյուններում ՝   Բնաշխարհ ,    ուր    Հայն    այլևս    ներկայացվում   էր ,   իբրև    եկվոր ,    ուր    Հայն    այլևս    քարշ   էր    տալիս    իր   գոյությունը     տարագրի     կարգավիճակով :

Մաշտոցի     հանճարը     սկիզբ     դրեց     հայ    մշակույթի     մի    նոր    վերելքի :    Երկարատև      նիրհից     հետո ,    որում     գտնվում    էր    հայ     ընտրանին ,    ասես     աներևույթ     մի      զորություն ,     խթանեց     մեր     Տեսակի՝      եկեղեցական     «բարեփոխումների »    արդյունքում     թուլացած     ու     անհետանալու     աստիճան     նվաղած      ինքնապաշտպանական     բնազդը :   Սեփական    Հայրենիքում      այլասերման   և     փոշիացման     վտանգը   ծնունդ     տվեց     մտավորականների    մի    փաղանգի ,    որն       իր     սրբազան    պարտքն   էր    համարում    մոխիրների    միջից    պեղելու    և   վերծանելու     այն    ամեն    փառահեղն     ու    լուսեղենը ,   որ    ի   վերուստ    տրված    է   մեր    Ցեղին :   Անցյալի     հետ       խաթարված      կապի      վերահաստատումը –    ահա     Մաշտոցի      ծնունդ     տված     Ոսկեդարի     ողջ    հմայքն   ու    զորությունը :

Հայրենանվեր     մտավորականների    այդ    բանակում     հատկապես     առանձնանում    և    յուրահատուկ    տեղ   է    գրավում     Քերթողահայր     Խորենացին : Պատմահայրն    իր     ժամանակակիցներից     և     հետագա     բոլոր     ուսումնասիրողներից      շահեկանորեն    տարբերվում    է    նրանով ,     որ     հստակ    պատկերացում    ունի    այն    մասին ,    թե    ինչ   է     Պատմությունը ,    որն    է    Նրա    շարժիչ     ուժն    ու    տրամաբանությունը :    Այսպիսով ,    նա    դեպքերի    ու   երևույթների    սոսկ    նկարագրողը    չէ ,    նա    ապրում   ու    պայքարում   է    իր    նախնիների    հետ    և     սերունդներին    փոխանցում    նրանցից    ստացած    զորությունը :     Խորենացու    հավաքած     հսկայական    նյութն    ու    աղբյուրները    չեն     վերածում    նրա    գործը     անկենդան    մի    շարադրանքի .     Պատմահոր     տրամաբանությունն    հետևյալն   է .    դեպքերն     ու    դեմքերը    լոկ    արտացոլումներն   են    մեր     պատմությունը    կերտող    այն     ուժի ,    որ     կոչվում   է   Հայ   Ոգի :   Իսկ     Ոգու    հաղթական     բռնկումներն    ու    վայրէջքները      պայմանավորված   են    մի    տրամաբանությամբ .    Տեսակի    հարատևման     ճիգը :   Արքաները ,    հերոսներն   ու    զորավորներն     անցնում   են :    Մնում    և    հետագա     սերունդների    մեջ    մարմնավորվելով    ապրում    ու   ներգործում    է    նրանց    Ոգին ,    և    մենք     զորավոր   ենք     այնքանով    ,   որքանով    որ     հաղորդակից    ենք    Արարչի     կամքով    մեր    մեջ     գործող    այդ    Ոգուն :   Բացարձակ     այդ   ուժի՝    պատմակերտ     Հայ    Ոգու,    և     Տեսակի     հարատևման     ճիգն՝    իբրև        ամենազորավոր    մղիչ     ուժ     ընկալելու     հանգամանքը     Խորենացուն     բերում    է     այն     համոզմունքին ,    որ    մեր    Անցյալը ,    Ներկան    ու    Ապագան    մի     ամբողջություն    են  ,    Հայ    Ոգու      դրսևորման     հարատև    մի     ընթացք :     Այդ    ամբողջության     մեջ     Պատմահայրն    առանձնացնում    է     երեք     անուն՝     Հայկ ,    Արամ     և     Տիգրան ,     որպես       Համահայկական    ազգասիրության    և    Համահայաստանյան    հայրենասիրության   մարմնավորողների ,    որպես     Հայ     Ոգու     մեծագույն    երկունքների ,     որոնց    մեջ    նա    ցույց   է    տալիս    այն    ամենալավն    ու     առաքինին ,     ինչ     հատուկ   է    մեր    Տեսակին :    Մնացած    ամեն    երևույթ    ու    դեմք    նա     անցկացնում   է    այս՝     խտացված     պրիզմայով ,    ինչն    ամենևին    էլ    չի    ենթադրում ,    թե      Քերթողահայրը     նվազեցնում  է    մնացյալի    արժեքը ,    կամ     կասկածի     տակ    դնում     հայ    մյուս     արքաների     քաջությունը :    Շեշտում   ենք .      Խորենացու    համար     անունները     երկրորդական    են ,     գլխավորն     այն     չափանիշներն    են ,     որոնք     խտացված   են    այս    երեք     կերպարների   մեջ :    Խորենացին    սրանով   նաև      անուղղակիորեն    պատգամում   է    յուրաքանչյուր    Հայի՝    անձնական    կամքի     մշակմամբ ,    սատարել    Հայ   Ոգու     զորությանը :   Ահա    սա   է     նաև    պատճառն    այն   հանգամանքի ,    որ    մեծ    Մտավորականը     գիտակցաբար     միախառնել   է    տարբեր     դարերում      գործած     հայ    մեծերի     կերպարները    ( Տիգրաններ ,    Արտաշես    և     Սանատրուկ ,    և    այլն …) :    Սա    է    Պատմահոր     գործի    բուն    արժեքը .   հետագա    սերունդներին     փոխանցել     Հայ    Ոգու     զորությունը ,   որի     հարատև    ընթացքն    հավասարապես      պայմանավորված    է    հայ    մեծագործ      արքաների ,     իշխանների    ու    հոգևոր    այրերի    կամային     զորութենականությամբ՝      նախաքրիստոնեական ,   և     թե     քրիստոնեական     շրջանում :

Այսպիսով ,   Հայոց     Քերթողահայրը     եզակի    մնաց     ոչ    միայն    հայ ,    այլ   նաև     համաշխարհային     իրականության   մեջ ,    եզակի՝     իմաստասիրական    առողջ     իր    մոտեցմամբ    դեպի       Պատմությունը .           ծառայեցնել     այն     միայն   և     միայն    Տեսակի    Հարատևման     բնական   ու     աստվածահաճո    գործին  :

Հետագա    բոլոր    դարերում     Հայ    Մտավորականի    գերագույն    խնդիրը     եղավ    վերծանելու    մեր    հոգևոր     արժեքները ,    վերաշտկելու   և    ազգային    ակունքներին    մոտեցնելու    արժեքային     եղծված    մեր     համակարգը :    Պատմահոր     հանճարն    այս    ճանապարհին    լուսավոր    փարոս     եղավ     շատերի    համար :    Այսօր   էլ     արժանավոր     հայորդիք    փորձում   են    պատառ – պատառ     հավաքել    ու     վերականգնել    Հայոց    Փառքի   ավերված     տաճարը ,    այսօր    էլ    Խորենացու       լույսն   է     ուղղորդում    նրանց    այդ    ճանապարհին :    Միայն   թե     հարկավոր   է    խորապես    ընկալել      Պատմահոր    իմաստասիրական    մոտեցումը ,   որն   էլ    իր    հերթին    զերծ    կպահի     նրա     տողերի     կամայական     մեկնություններից :   Եկեղեցական     ատելավառ     հերքումներին   ու     զեղծարարություններին    զուգահեռ ,        այսօր   ականատեսն   ենք    մեկ     այլ՝      ոչ    պակաս    գարշելի      ծայրահեղության .    ամեն   գնով    պարսավվում    ու    նսեմացվում    են      հետքրիստոնեական    Հայ    մեծերի     անուններն    ու     անիմաստ      համեմատության    մեջ    դրվում     նրանց    գործերը՝     որպես     նախորդ     սերունդներից     պակաս    փառահեղ :    Կույր     ատելությունը    ստիպում    է    անգամ   իրենց     պատմաբան     համարող    շատ     տաքարյունների՝     անտեսել     ժամանակի     գործոնը ,    որ    ազդել   է    Հայոց     պետական    այրերի     արարքների     տրամաբանության     վրա :    Ամեն     բան    կործանելու     արատավոր   այս      մղումը     կարող   է    բուժվել    միայն     Համահայկական    այն     մոտեցմամբ ,     որով    մեր     մեծ     նախնին    շարադրեց    Հայոց     Պատմությունը :    Հակառակ    դեպքում  ,    պարոնայք     վայ    –   պատմաբանները՝     լինեն    դրանք    եկեղեցական    թե    Հայոց     Հավատքի     հետևորդներ,    մեզ     համար     ոչնչով     չեն    տարբերվում     միմյանցից .    գրկեք    իրար      և     գահավիժեք    այն    անդունդը ,    որով     բաժանել      և      Հայ    Տեսակի     միասնական    Պատմությունը      վեր    եք    ածել    նախաքրիստոնեական     և     հետքրիստոնեական     ժամանակագրությունների :

Գևորգ     Հովհաննիսյան, « Հայկյանների    Միություն »

Ֆրանսիա

ArmAr.am