Հարցազրույց պատմական գիտությունների դոկտոր, պրոֆեսոր, հնագետ Աշոտ Փիլիպոսյանի հետ:

– Հայտնի է, որ այսօր թուրք գիտնականներն առավել քան հետաքրքրված են ուրատական կամ Վանի թագավորության պատմամշակութային արժեքների ուսումնասիրությամբ: Հաշվի առնելով այն, որ Թուրքիան առ այսօր վարում է հայկական մշակութային արժեքները սեփականելու քաղաքականություն, հետաքրքիր է իմանալ` ուրարտական մշակույթի էթնիկ պատկանելության մասին թուրքական պատմագիտությունը ի՞նչ վարկած է շրջանառում:
– 20-րդ դարի կեսերին թուրք պատմաբանները բացառապես թուրքական էին ներկայացնում երկրի տարածքում եղած մշակութային բոլոր հուշարձանները:
Ժխտում, անտեսում դրանց իրական ազգային պատկանելությունը: Ե’վ հայկական, և’ խեթական, շումերական ու ասորական մշակույթները մշտապես ներկայացվել են իբրև իրենց թուրք նախնիների կողմից ստեղծված արժեքներ: Այսօր, մասնավորապես, Եվրոպայում կրթություն ստացած թուրք մտավորականները, կարծես, փոքր-ինչ զուսպ են, այն առումով, որ ամեն ինչ չեն թուրքացնում: Սակայն, խոսելով Վանի թագավարության հուշարձանների էթնիկ պատկանելության մասին, նրանք միանշանակորեն ժխտում են դրանց պատմամշակութային, էթնիկական կապը հայ ժողովրդի հետ:
-Հետաքրքիր է` ինչպե՞ս են պատմական ճշմարտությունը ՙսրբագրող՚ թուրք գիտնականների կեղծիքներին արձագանքում ուրարտական պատմամշակութային արժեքների ուսումնասիրությամբ լրջորեն զբաղված ու զբաղվող եվրոպական գիտական կենտրոնները:
– Եվրոպացի գիտնականների վերաբերմունքը լոյալ է, քանի որ նորօրյա թուրք մասնագետները Վանի թագավարության պատմությունը, մշակույթը, անմիջականորեն իրենց չեն վերագրում: Խնդիրը բարդանում է, երբ թուրքերը փորձում են յուրացնել ուրարտական մշակույթը: Այդ ժամանակ, այո, լինում են և լուրջ հակահարվածներ: Այս առումով հայերս շատ կարևոր խնդիր ունենք լուծելու, ինչի համար ես տարիներ շարունակ պայքարում եմ, խոսքս Հայաստանում ուրատագիտական կենտրոնի ստեղծման մասին է: Սիրողական մակարդակով կարելի է անվերջ գոռգոռալ, ասել` թուրքերը պատմության զեղծարարներ են, բայց նման քայլերի օգտակարությունը շատ քիչ է: Մենք պետք է մեր ոչ բարեկամներին հակահարված տանք գիտական մակարդակով: Ժամանակի ու պատմության համար պետք է այսօր իսկ ստեղծել գիտական հենքի վրա խարսխված պատմական ճշգրիտ փաստաթղթեր: Իսկ դա հնարավոր է իրականացնել միայն կենտրոնի առկայության դեպքում:
-Խնդիրը բարձրաձայնե՞լ եք համապատասխան պետական ատյաններում:
-2007-ին ներկայացրել եմ Էրեբունի թանգարանի բազայի վրա ուրարտագիտական կենտրոն ստեղծելու ծրագիր: Ընդորում, հուշել, որ Էրեբունի թանգարանին կից կա, մոտավորապես, 700 քմ կիսակառույց շինություն, այն կարելի է կարգի բերել ու տրամադրել կենտրոնին: Բայց ոչինչ չարվեց, ու ոչինչ չի արվի, քանի դեռ բացակայում է պետական մոտեցումը:
-Իսկ թուրքերը և’ կենտրոն են ստեղծում, և’ ուրարտական արձանագրությունները վերծանող մասնագետներ պատրաստում…
-Այո, Թուրքիայում արդեն 10-ից ավելի մասնագետներ կան, որոնք հրաշալի վերծանում են սեպագրերը, լավ գիտեն այդ շրջանի մշակույթն ու պատմությունը: Ու եթե մենք մոտ ժամանակներում չստեղծենք ուրատագիտական կենտրոն, ապա համոզված եղեք, մեկ սերունդ անց մեր պատմության ու մշակույթի լավագույն շրջաններից մեկը աշխարհին ներկայացնողը կլինի թուրքը: Իսկ թուրքերի կողմից ներկայացվող մշակույթը հայկական պատմության ու մշակույթի հետ որևէ առնչություն չի ունենա:
-Տեղեկություններ կան, որ Թուրքիայում մեծ չափերի հասնող գանձագողության հետևանքով հայկական մշակութային արժեքները հայտնվում են եվրոպական շուկաներում:
-Այո, հսկայածավալ պատմամշակութային արժեքներ գաղտնի պեղումների արդյունքում հանվում ու վաճառում են ` առանց անհրաժեշտ ուսումնասիրման, փաստագրման: Այսօր Փարիզի, Լոնդոնի, Ցյուրիխի, Մյունխենի թանգարաններում մեծ թվով ուրարտական նյութեր են հավաքվել, որոնք լուրջ ուսումնասիրության, մշակման, հրապարակման կարիք ունեն:
– Վաճառելը ոչ միայն բիզնես շահեր է հետապնդում, այլև հայկական մշակութային արժեքները բնօրրանից հեռացնելուն, էթնիկ պատկանելությունից զրկելուն միտված քաղաքական նպատակներ: Հետաքրքիր է, ինչպե՞ս են հայկական արժեքները ներկայացվում եվրոպական թանգարաններում:
-Անշուշտ, ամեն ինչ արվում է այդ մշակույթից հայերիս հեռու պահելու համար: Դրանք կատալոգներում ներկայացված են հետևյալ կերպ` ՙՎանի թագավորության կամ Ուրարտուի մշակույթ` Արևելյան Թուրքիայից՚: Այսինքն, ներկայացվում են որպես թուրքական պատմամշակութային արժեքներ: Միտումնավոր չեն նշում նաև այն քաղաքի, բնակավայրի անունը որտեղից հայտնաբերվել է տվյալ իրը: Արդյունքում, նյութերը կորցնում են իրենց պատմամշակութային արժեքը:
2008-ին, երբ դեռ Էրեբունի թանգարանի տնօրենն էի, փորձեցի մի ծրագիր իրականացնել: Վանի թանգարանի տնօրենին, որը ազգությամբ քուրդ էր, առաջարկեցի ցուցանմուշների ժամանակավոր փոխանակում կազմակերպել. Էրեբունի թանգարանինը ցուցադրել Վանում, այնտեղինը բերել Երևան: Նպատակ ունեի այդ կերպ ուսումնասիրել Վանից բերված նյութերը: Ծրագիրն, իհարկե, ողջունվեց, սակայն պայմանավորված Հայաստանի ու Թուրքիայի միջև դիվանագիտական հարաբերությունների բացակայությամբ, չիրականացավ:
-Ասացիք, որ հայկական մշակութային արժեքները վաճառքի արդյունքում հայտնվել են Եվրոպական թանգարաններում, այսինքն, դուրս են եկել թուրքական ազդեցության ոլորտից. հնարավոր չէ՞ գոնե այստեղ տեր կանգնել մեր ունեցվածքին:
– Իհարկե, հնարավոր է, բայց ֆինանսական միջոցներ են հարկավոր, տարբեր քաղաքներ գնալու, աշխատելու համար գործուղման ծախսեր են պետք: Եթե լինեն ներդրումներ, համոզված եղեք` արդյունքը հրաշալի կլինի: Հայերս ստեղծել ենք համաշխարհային ու եվրոպական մակարդակի հասնող բարձր պատմամշակութային արժեքներ, և այսօր պարտավոր ենք սրտացավորեն տեր կանգնել մեր ունեցվածքին:
– Ի՞նչ կասեք այն մասին, որ Թուրքիայի իշխանությունների թույլտվությամբ վրացի ճարտարապետները զբաղված են Վանի թագավորության մշակութային արժեքների ուսումնասիրությամբ…
– Վրացիների կողմից ուրարտական արժեքների ուսումնասիրությունից անտեղյակ եմ, բայց լինելով Արևմտյան Հայաստանում, ականատես եմ եղել Տայքի և Բարձ Հայքի հայկական միջնադարյան ճարտարապետական հուշարձանների վրա վրաց ճարտարապետների աշխատանքներին: Ավելին, Տայքի տարածքում ինձ զարմացրեց մի երևույթ, շատ գյուղերի մուտքերին ցուցանակներ կային փակցված, որոնց վրա թուրքերեն ու վրացերեն գրված էր` բարի գալուստ: Մտածել է պետք…
-Ի՞նչ անել. Թուրքիայի Եվրոպային հաճոյանալու քայլերից մեկն էլ հայկական մշակութային արժեքները, իբրև թե, վերականգնելուն միտված քայլերն են: Չե՞նք կարող օգտվել պահից` ներգրավվել ճարտարապետա-շինարարական աշխատանքներին, մեր ներկայությամբ վերահաստատել դրանց հայկական պատկանելությունը:
– Դրա համար պետք է ունենալ ճկուն քաղաքական գործիչներ և վարել ճկուն դիվանագիտություն: Ինչն այսօր բացակայում է: Բայց ցանկացած իրավիճակից կարելի է ելք գտնել: Կարծում եմ պետք է շրջանցել առկա խոչընդոտներն ու աշխատել բոլոր ուղղություններով: Ի վերջո, դա է պահանջում մեր շահը:

Հարցազրույցը վարեց Արմինե Սիմոնյանը