Արձակագիր ԱԼՎԱՐԴ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆԻ հետ մեր զրույցը շատ երկար ծավալվեց ու մի քիչ էլ հեռացավ նախնական թեմայից, որովհետեւ ասելիքն է շատ ու այն ավարտված չէ, որովհետեւ, ի բարեբախտություն բոլորիս, մեզանում դեռ կա այն մտավորականի տեսակը, որն անկախ ամեն ինչից՝ երկրի ու ժողովրդի հոգսով ու ցավով ապրող մարդ է, որի ձեռքը միշտ կյանքի զարկերակի վրա է: Իսկ դա նշանակում է` տալու, փոխանցելու շատ բան ունի:

-Վերջին շրջանում ականատես ենք մի երեւույթի, երբ պատգամավորը, ոստիկանն ու չինովնիկը ստանձնել են մամուլը, լրագրողներին քննադատողի, ավելին՝ վարկաբեկողի ակտիվ դեր: Գուցե երկիրը թալանողների, կաշառակերների ինքնապաշտպանությա՞ն ձեւն է նախահարձակ լինելն ու հասարակության մեջ մամուլի հանդեպ թերահավատություն սերմանելը:
-Ճիշտն ասած, մամուլն իմ բանաստեղծության հերոսը չէ, որովհետեւ ես էլ շատ հանիրավի հարվածներ եմ ստացել մամուլից, բայց եւ դեմ եմ այն քավության նոխազ դարձնելուն:
Հանրապետության նախագահը, որն ինձ համար շատ համակրելի մարդ է, մամուլի ներկայացուցիչների հետ հանդիպման ժամանակ ասաց, թե գաղջ մթնոլորտ է տիրում երկրում, ու դրա առաջին մեղավորները նաեւ մամուլի ներկայացուցիչներն են։ Ես հրապարակավ դեմ արտահայտվեցի՝ ասելով, որ մամուլն ընդամենը մեր հասարակական կյանքի, մեր հիվանդությունների, առեղծվածային տգիտության հայելային անդրադարձն է:
Հասկանալի պատճառներով այսօր ես ակտիվ կյանքով չեմ զբաղվում, բայց մարդ եմ, բույս չեմ ու հետեւում եմ հեռուստահաղորդումներին:
Երբ պատգամավոր Մհեր Սեդրակյանն ամենայն լրջությամբ լրագրողին բացատրում էր գողական աշխարհի բոլոր «սրբությունները», սարսափած ունկնդրում էի` էս ի՜նչ է կատարվում:
Կամ էլ, երբ արհեստավարժ համարվող պատգամավոր Վարդան Այվազյանը գարշելի ձեւով վիրավորում է լրագրողուհուն, իմ մտքում պաթետիկ նախադասություններ են ձեւավորվում` սա հայոց պառլամենտո՞ւմ է, կնոջ հետ նման բառապաշարով խոսողը հայ տղամա՞րդն է, սա տղամարդկանց երկիր Հայաստա՞նն է: Բայց չէ՞ որ ես ուզում եմ ապրել տղամարդկանց երկիր Հայաստանում:
Երբ բազմաթիվ հասարակական կազմակերպությունների ներկայացուցիչներ սկսեցին թութակի պես անվերջ խոսել գենդերային ծրագրի մասին, ես սարսափած մտածեցի` երեւի սխալ ծնունդ եմ, որովհետեւ ես բնավ մայրիշխանության կողմնակից չեմ ու ուզում եմ իմ տղամարդկանց երկիր Հայաստանում ապրել:
Հիմա հեռուստաեթերով պատգամավոր Այվազյանը հպարտորեն ասում է` «գռուզչիկ եմ աշխատել», բեռնակիր էլ չի ասում, եւ որ «գռուզչիկ» աշխատելով է հասել այս կետին։ Մի հարցնող լինի, ի՞նչ կետի ես հասել, ա՛յ Վարդան Այվազյան, միջին տարիքի տղամարդ ես, հասել ես նրան, որ կարող ես հայ կնոջը վիրավորել հայոց պառլամենտո՞ւմ: Ես չեմ վախենում, թող պաթետիկ, մի քիչ էլ ռոմանտիկ հնչի, բաներ կան, որ պետք է ասել, ազատ, անկախ Հայաստանի հայոց պառլամենտում իրեն հայ տղամարդ համարող Վարդանը… Այվազյան, հայ կնո՛ջն է վիրավորում:
Ես շատ լավ եմ ճանաչում լրատվական դաշտը, շատ լավ գիտեմ՝ ով ով է, այդ լրագրողուհին էլ իմ բանաստեղծությունների հերոսուհին չէ, ոչ էլ իր թերթը, բայց դա ոչ մի կապ չունի: Ո՞նց ես համարձակվում: Ու այս ամենը շա՜տ ցավալի է: Ես ուզում եմ, որ իմ տղամարդկանց երկիր Հայաստանում, հայոց պառլամենտում ՏՂԱՄԱՐԴԻԿ լինեն: Որովհետեւ այս երկիրը պե՛տք է տղամարդիկ ղեկավարեն, այնպիսիք, որոնցից վառոդի հոտ է գալիս:
Վարդան Այվազյանից էլ է վառոդի հոտ գալիս, բայց ասում են` այդ հոտը ճայերի վրա կրակելուց է:
Ինչ վերաբերում է` ինքնապաշտպանվել նախահարձակ լինելով երեւույթին, ապա սա նշանակում է գտնվել շա՜տ խեղճ վիճակում: Լրագրողներին պատժելու, նրանց նկատմամբ վրեժխնդիր լինելու երեւույթը աշխարհի ամենաքաղաքակիրթ երկրներում էլ կա, բայց այսքան բացահայտ խեղճությո՜ւն…
Վախեցած են, հասկանում են, որ իրենք չեն քաղաքակրթվում, բայց հասարակությունը քաղաքակրթվում է, բարձրանում է պահանջների նշաձողը, ինչին իրենք չեն հասնում: Չգիտեմ, փո՞ղն է այդպես փչացրել: Սրան էլ գումարվում է գրքից հեռու լինելը: Չեմ կարծում, որ մեր քաղաքական «լուսատուներն» ամբողջ օրը նստած գիրք են կարդում: Ու իրենց թվում է, թե բարալիկ, փխրուն աղջիկ լրագրողներն ամենալավ քավության նոխազներն են: Լավ բան չէ: Շա՜տ տխուր բան է:
Բայց նաեւ ուզում եմ ասել, որ այս քիչ քաղաքակրթված, մի քիչ էլ բարբարոսական մակարդակի մեջ այնուհանդերձ մի քիչ ազատություն է մտել, ինչը չենք կարող ուրանալ:
Հիշեցի 90-ականները, կանանց համար հրատարակվող առաջին թերթի` «Առագաստի» խմբագիրն էի, շատ բաց թերթ էր, ի՜նչ վայրագորեն փակեցին, միայն նրա համար, որ դաշնակցական էի։ Նույն ճակատագրին արժանացավ «Նորք» ամսագիրը, ու էլի քանի-քանի թերթեր փակվեցին, հետապնդում էին: Բայց հիմա այլ իրավիճակ է: Նվազել է նաեւ լրագրողներին դատի տալու գործընթացը, նողկալի էր ու նույնքան ծիծաղելի, երբ հսկայական հարստություն ունեցող մեկը թերթին դատի էր տալիս՝ լավ իմանալով, որ թերթը չի կարող այդքան տուգանքը վճարել:
Բայց ես արդար եմ եւ ուզում եմ նայել մեդալի հակառակ կողմը եւս:
Ես հրաշալի ուսուցիչներ եմ ունեցել, իսկ առաջին ուսուցիչս եղել են ծնողներս, որոնք ասում էին` թագուհին` արժանապատվությունդ, երբեք մեջիցդ չոչնչացնես: Հետո ունեցա հրաշալի Լեւոն Ներսիսյան բարեկամ եւ ուսուցիչ, հետո մեծ մաեստրո Կոստան Զարյան, որն ասում էր՝ Ալվա՛րդ, թարս մտածել սովորի, ուզում էր խորհրդային համահարթեցումից ինձ զերծ պահել։ Ջոն Կիրակոսյան, որը մի օր ինձ շատ հետաքրքիր մի բա ասաց` դու մտնում ես լրագրողական դաշտ, ու եթե հոդվածդ բոլոր կողմերով չես ներկայացրել, իմացի՛ր, մասնագիտությանդ նկատմամբ դիմացինի մեջ արհամարհանք կծնվի:
Հիմա ասելիքս` լրագրող լինել չի նշանակում մեջիդ թագուհուն սպանել: Դա շատ կարեւոր է:
Ես էլ եմ, չէ՞, այս նույն երկրում ապրում, դեռ 88-ից եղել եմ քաղաքական թոհուբոհի ամենաակտիվ մասնակիցներից մեկը, ինձ հետ բանավիճել են, նույնիսկ ցանկացել ձերբակալել, երբ ՀՅԴ-ն էին կասեցնում, շատ ցավագին հրապարակումներով եմ հանդես եկել, երբեմն մտածում եմ՝ Ալվա՛րդ, արժե՞ր նման բաներ ասել, բայց թեկուզ ինձ հետ չեն համաձայնել, ոչ ոք ինձ չի վիրավորել, որովհետեւ ես դա թույլ չեմ տվել: Ուրեմն պետք է կարողանաս քո դիրքորոշումը ճիշտ պահել: Այնպես որ մեդալի մյուս երեսն էլ կա:
Մի բան էլ, հատկապես լրագրողուհիները երբեմն շատ վախենալու են դառնում, որպեսզի իրենց վճարեն: Սկսում են շանտաժ անել: Ու դա էլ է հարվածի տակ դնում մամուլը: Կարծում եմ, որ ամենադաժան ճշմարտությունն ասելիս ու գրելիս չի կարելի բարեկրթությունն ու խիղճը կորցնել: Հետո, երեւույթի հակառակ կողմն էլ պետք է նայել, չէ՞:

–Իհարկե, մամուլի դաշտն էլ իր լուրջ բացերն ունի, գուցե պատճառն այն է, որ ոմանք այնքան էլ ճիշտ չեն հասկացել, թե ի՞նչ ասել է խոսքի ազատություն, ազատ մամուլ, որ դա ամենեւին չի նշանակում աղբով, հայհոյախոսությամբ լցնել հոդվածը, չի նշանակում երկիր վարկաբեկել, ազգային, հոգեւոր արժեքներ ոտնատակ տալ:

-Անշուշտ, ազատ խոսքն ամենաթողություն չէ: Երբ լրագրողը հոդված է պատրաստում ու վիրավորում մեկին, այդ պահին պետք է իր հոգում գոնե ափսոսանք զգա, չէ՞ որ ափսոսանքից է ծնվում նաեւ զգուշավորությունը, նրբանկատ, ուշադիր լինելը:
Տարիներ առաջ ես էլ ընկա նման մի պատմության մեջ: Թերթերից մեկի լրագրողուհուն, համակրելի մի աղջիկ էր, ասացի՝ հասկանում եմ, մեծ ձուկ է ընկել ձեր ձեռքը, սկանդալի, ընթերցող գրավելու խնդիր ունեք: Բայց իմ մասին գրում եք ու չե՞ք ուզում նաեւ լսել ինձ, թե ե՛ս ինչ եմ մտածում այդ մասին: Եթե համոզված չես, տեղյակ չես, մի՝ խոսիր այդ թեմայից:
Լրագրողները պետք է կարողանան մի քիչ ափսոսանքով մոտենալ թեմային: Այսօր մամուլը խորությամբ չի հետաքրքրվում, թե ի՞նչ է կատարվում մշակութային աշխարհում: Իսկ նախկինում մամուլից էին դուրս գալիս լավագույն գրողները. լուսահոգի թանկագին իմ ընկերները՝ Վրեժ Իսրայելյան, Արմեն Մարտիրոսյան, Հովհաննես Գրիգորյան: Գնո՜ւմ են, գնում են:
Օրեր առաջ «Շողակաթով» հիացմունքով լսում էի Հենրիկ Էդոյանին, գեղագիտական հաճույք ստացա: Բայց նման հաղորդումները պատահական են, ոչ հաճախակի: Էսպես ո՞ւր ենք գնում:
Իսկ որպեսզի լրագրողը կարողանա հարցազրույց պատրաստել բանաստեղծուհի Հռիփսիմեի, Հենրիկ Էդոյանի, Ալվարդ Պետրոսյանի հետ, դրա համար մշակութային պաշար պետք է ունենալ, որոշակի արժեքային համակարգ: Բայց այսօր մամուլը ներկայացնող լրագրողների 90 տոկոսը տգետ է, պարզապես գրագետ չեն:
Պատգամավոր Սամվել Ալեքսանյանի մասին ընդամենը պետք է գրել, որ քանդել է Փակ շուկայի տանիքն ու ինքնագլուխ բաներ արել: Ոչ ավելին: Բայց նրա նմանների հետեւից լրագրողները վազում են այնպես, ոնց որ աստղերի: Այնինչ իրական աստղերը մարում են ցեխի մեջ: Նաեւ կիսաքաղց:
Խառնիճաղանջ, հպանցիկ գիտելիքներով չի՛ կարելի լուրջ մամուլ ձեւավորել, ժողովրդավարություն բառը չի՛ կարելի անվերջ շահարկել, ազատ մամուլ, ազատ խոսքը անարխիա չեն, ազատությունը գիտակցություն է, կենսակերպ: Ազատությունը նաեւ պարտականություն է, պատասխանատվություն եւ իրավունք, ինչը պետք է վաստակես:
Ինչո՞ւ լրատվական ընտրանին իրեն մի քիչ նեղություն չի տալիս ու չի՝ գնում մեր սահանամերձ գյուղերը, տեսնելու, թե ինչ է կատարվում: Իսկ Այվազյանների, Ալեքսանյանների մակարդակին իջնելն այնքա՜ն տխուր է: Ցավոք, մեր մասսայական լրատվությունն այսօր դեղին մամուլի պահանջներին է բավարարում:
Բայց, այս ամենով նաեւ այն կարծիքին չեմ, որ լրագրողներին պետք է դարձնենք քավության նոխազ: Իրենց մտավորական համարողները, պաշտոնյաներն ու պատգամավորները նաեւ պետք է մի բան լրջորեն գիտակցեն` իրենց մակարդակն ի՜նչ է, որ մեր մամուլն էլ ինչ լինի: Սա է ներկայիս տխուր պատկերը:

-Մամուլը հայելի է, ուր հայտնի հեքիաթի հերոսների պես ոմանք խուճապահար են լինում՝ տեսնելով իրենց արտացոլանքը. հիշո՞ւմ եք` սատանա՜ է, բանսարկու կամ էլ խեղճ ու կրակ մի ռամիկ: Բայց չէ՞ որ դա իրականությունն է, ոմանց իրական դեմքերը:
-Ես էլ մեկ այլ հեքիաթ հիշեցնեմ` «Հրաշալի Ցախեսը», երբ մի գաճաճի, ոչնչությանն անընդհատ կարեւորում ես, հանկարծ նա դրան սկսում է հավատալ, ու ինքն էլ է իրեն կարեւորում:
Դուք՝ լրագրողներդ, այդ փոքրիկ Ցախեսներին այսօր կարեւոր մարդիկ եք դարձրել` նրանց հետեւից վազվզելով, նրանք էլ մտածում են` ուրեմն ինչ-որ մի բան արժեն: Այնպես որ ինչ ցանել եք, այն էլ հնձում եք:

Շարունակելով մամուլի թեման, ասեմ, որ հաճախ են լրատվամիջոցների պատասխանատուները, մասնավորաբար էլեկտրոնային, արդարանում, թե եթերից մատուցվում է այն, ինչի պահանջարկն ունի հասարակությունը: Իրո?ք մեր ժողովուրդն ցածրորակ հաղորդումների, հոդվածների պահանջարկ ունի:
-Իհարկե, ոչ: Հասարակության մասին այդքան մակերեսային դատողություններ անել չի կարելի: Իսկ հոգևոր արժեքային համակարգի ստեղծողը միշտ էլ փոքրամասնությունն է և ոչ երբեք մեծամասնությունը: Դրա լավագուն օրինակը խորհրդային շրջանի վրացական կինոն էր: Վերցնում էին ֆրանսիական վեպերը թարգմանում ու վրացու ասպետական, ինչ-որ դոնքիշոտյան կերպար ստեղծում, որը ոչ մի կապ չունի իրականության հետ, բայց կարողացան հասարակությանը համոզել, որ վրացիներն այդպիսին են: Իսկ այդ նույն ընթացքում մեր կինոգործիչները ստեղծում էին կանաչի ծախողների, շյուլերի կերպարներ: Այսօր մեր դասական ֆիլմը համարվում է <Հարսնացուն հյուսիսից>-ը, որը պարապ պատմություն է, պարզապես դերասաններն են տաղանդավոր մարդիկ: Հիշեք նաև <Միմինոն>. վրացին օդաչու է, իսկ հայը սողում էր բեռնատարով: Մինչդեռ ունեինք այնքա~ն հետաքրքիր թեմաներ, որ կարող էինք էկրան բարձրացնել:
Հիմա պիտի խոսքիս ընթացքում, տեղ -տեղ շեղեմ ձեզ քննարկվող թեմայից, որովհետև այլընտրանք չունեմ, բա ո?ւմ, եթե ոչ լրագրողին պիտի ասեմ իմ` մտավորականիս մտահոգությունները:

ՊԱՐՈ’Ն ՎԱՐՉԱՊԵՏ, ԻՆՉՈՒ ՉԵՔ ԳՆԱՀԱՏՈՒՄ ՄԵՐ ԱՐՎԵՍՏԱԳԵՏՆԵՐԻՆ

Օրերս եթերով դիտում էի Վարդգես Պետրոսյանի 80-ամյակին նվիրված հաղորդումը, ու մտածում` <Կրակե շապիկ> վեպի համար հայտնի հրապարակախոսն ինչպիսի~ հալածանքների ենթարկվեց: Խորամուխ չեղանք նրա ասածների մեջ, մինչդեռ կյանքը բերեց ու ապացուցեց, որ Պետրոսյանը համարյա մարգարեացել էր, որ հայի ու թուրքի երկխոսությունը, այնուամենայնիվ, պետք է կայանա… Բայց մենք Վարդգես Պետրոսյանի խոսքը չհանդուրժեցինք: ինչո?ւ, որովհետև մենք չենք կարողանում հանդուրժել և ընդունել, որ օրինակ, Հրանտ Մաթևոսյանից բացի կարող է մեկ ուրիշն էլ իր ճշմարտությունը բերել: Բայց չէ? որ հայերս չուքչա չենք, որ մի գրող ու մի նկարիչ ունենանք: Մենք շատերն ունենք, բայց այն ինչ արեց Այթմաթովն իր Ղրղըզստանի համար, մեր գրողներից, արվեստագետներից ոչ մեկը չկարողացավ անել, որովհետև չարությունը մեծ դեր խաղաց ու խեղդեց խոսքը: Իմ սերունդը գրեթե ոտնատակ գնաց: Մեծագույն գրող էր Հրանտ Մաթևոսյանը: Բայց կարող էր չէ, որ նրա կողքից նաև Վարդգես Պետրոսյանն իր խոսքն ասելու հնարավորություն ունենար: Փոխարենը` հալածվեց: Այսօր էլ դարձյալ մոռացել ենք մեր շատ լավ գրողներին: Մանկուրտի պես ոտնատակ ենք տվել: Չի կարելի, կրկնում եմ, մենք չուքչա չենք ու կարող ենք մեզ ավելին թույլ տալ, որովհետև Վահագն Դավթյան ունենք, Համո Սահյան, Սիլվա Կապուտիկյան, Շիրազ ու Սևակ ունենք, բայց այսօր դուք եթերով լսո?ւմ եք նրանց մասին: Ցավոք`ոչ:
Ուզում եմ դիմել պարոն վարչապետ Տիգրան Սարգսյանին: Վերջերս դիտում էի <Արմնյուզ>-ի <Իմ գրադարանը> հաղորդումը, ուր վարչապետը հիացած խոսում էր Էստոնիայում ապրող Գայանե Մարկոսյան գրողի ու նրա <Պենելոպե> վեպի մասին: Տիգրան Սարգսյանը գուցե լավ վարչապետ չէ, բայց կրթված, ուսյալ մարդ է և Գայանեի մասին խոսում էր հիացմունքով: Եվ ես հանկարծ ցավ զգացի: Երբևէ չի եղել մի դեպք, որ Տիգրան Սարգսյանն իմ խնդրանքը մերժի, իհարկե դրանք անձնական բնույթի չեն եղել, այլ առնչվել են ՀՕՄ-ին: Նա մասնակցել է մեր բոլոր միջոցառումներին, ու գործնականորեն աջակցել մեզ, բայց նա ընդառաջ է գնացել պատգամավոր Ալվարդ Պետրոսյանի խնդրանքին և ոչ թե գրող Ալվարդ Պետրոսյանին, որովհետև նա չգիտի ո?վ է Ալվարդ Պետրոսյան գրողը: Ու ես ցավ ապրեցի:
Հետո մի դեպք հիշեցի: Տարիներ առաջ էր, Վարդգես Պետրոսյանն ինձ հրավիրել էր իր մոտ, գնացի, բայց քարտուղարուհին ընդգծված ասաց`Վարդգես Համազասպվիչի մոտ հյուր կա, պիտի սպասեք: Հետաքրքրվեցի` ո?վ է հյուրը, նա խոր ակնածանքով ասաց` Ալիսիա Կիրակոսյանը: Իսկ երբ դուրս եկան լուսահոգի Վ. Պետրոսյանը այնպե~ս էր ուղեկցում Ալիսյային, ինչպես կուղեկցեին ճենապակյա արձանիկին: Ես 25 տարեկան էի, ինքս էլ վատը չէի (ծիծաղեց), նաև լինելով նրբանզգաց, նեղացա, որ ինձ կանչել էր ու այդքան սպասեցնել տվել: Ասացի, Վարդգես Համազասպվիչ, անպայման պետք է գնանք դուրս, հետո գանք, որ մեզ էլ գնահատե?ք: Իսկ հիմա ո?ւր է գնահատաված Ալիսյա Կիրակոսյանը, չկա, իսկ ես այստեղ եմ, կամ:

Մի երկու բան եմ գրել ու գիտեմ, որ դրանք հայ արձակի մեջ իրենց կայուն տեղն ունեն, բայց, ափսոս, որ երկրիս ուսյալ վարչապետը չի կարդացել: Եվ ես իմ կանացի նախանձոտ հայացքով նայում ու մտածում էի` էդ ինչո?ւ ես դու հեռու Էստոնիայի տաղանդավոր աղջկա գործը կարդում, բայց Ալվարդ Պետրոսյան չես կարդում: Ուրախ եմ, որ վարչապետը հովանավորել է Կոստան Զարյանի գրքի տպագրությունը, դա հարգանք է առաջացնում, բայց հարց եմ նրան ուղղում` քո երկրի գրողներից ո?ւմ գիտեք բացի Սիլվա Կապուտիկյանից ու Ներսես Շնորհալուց, այսօրվա սերնդի հետ չարքաշ ապրող ո?ր արվեստագետին գիտեք:

Եվ պահանջո’ւմ եմ, որովհետև ես այս երկրի հարկատուն եմ, պահանջում եմ, քանի որ վարչապետն ի’մ պետության կարևոր անձանցից մեկն է:
Միայն տեսնեիք, թե ԽՍՀՄ տարիներին իսկապես ուսյալ Կարեն Դեմիրճյանն ինչպիսի հարգանքով, ակնածանքով էր գալիս մասնակցելու գրողների միության համագումարին, նա նաև տագնապած ու լարված է: Ուսյալ, փիլիսոփա բացառիկ մի անձ էր նաև փոխվարչապետ Ալեքսան Կիրակոսյանը: Ես դեռ երիտասարդ էի, ու նա մի օր զանգահարեց, կարդացել էր <Գարուն>-ում հրապարակված գործս, ասաց` Բարդուղի աղջիկ, էս ի~նչ տաղանդավոր ես: Մի շաբաթ հպարտությունից թռչկոտում էի: Այսինքն, կարդում էին: Ու ես այսօր արադարացիորեն բողոքում եմ Տիգրան Սարգսյանից:
Գրողի, արվեստագետի հանդեպ անտարբերության մասին բարձրաձայնելով ես սկսում եմ իմ անձից, որովհետև ես ամենաաղմկահարույցն եմ, ամենակայացածը, ամենից շատ մամուլում երևացողը: Բայց ինչքան դառնություն կա մյուսների մեջ, որ մտածում են` ի?նչ ճանապարհով արժանանան իրենց երկրի ամենազոր իշխանությունների ուշադրությանը:

Մեզանում կան մարդիկ, ովքեր իսկական արժեքներն են, ինչպիսիք են Հենրիկ Հովհաննիսյանը, Դանիել Երաժիշտը, բա չեն ուզո?ւմ իմանալ, որ Դանիել Երաժիշտն ու իր չքնաղ <Շարական> համույթը սերմնացանների պես ինչպե~ս են ուզում են մի բան պահել ու փրկել: Չի հետաքրքրո?ւմ, թե ով է դերասան Լոռենց Առուշանյան, որ իր սերնդի սիրելին է եղել: Չեն ուզո?ւմ գնահատել այսօրվա արվեստագետների ա’յս տեսակը: Շոում բիզնեսն է? այդքա~ն կարևորը ու, թե Սիրուշոն ի?նչ շոր է հագել: Էս աստղացավը ո~նց է մեզ կպել:

ԼՐԱԳՐՈՂՆԵՐ, ՄՈՌԱՑԵ’Ք ԿԻՍԱԳՐԱԳԵՏՆԵՐԻՆ

Զարմանում եմ, միթե այդքան հետաքրքիր է զրուցել, ասենք, պատգամավոր Սամվել Ալեքսանյանի հետ, փոխարենը չլսելու բանաստեղծուհի Հռիփսիմեին, այդ տաղանդավոր համեստ, մարդուն: Էլ ինչպե?ս մեր ժողովուրդին տեղեկացնենք, որ հանճարեղ մտավորականներ ունենք: Մամուլին, հեռուստատեսությանը մեր մշակույթը չի հետաքրքրում:
Ինչո?ւ եք հետաքրքրված միայն մեծահարուստներով, պատգամավորներով: Մոռացեք կիսագրագետներին, նստե’ք ու գրե’ք Դանիել Երաժիշտի ու նրա նմաների մասին:
Իսկ ով, եթե ոչ մամուլը պետք է բարձրաձայնի, որ շատ կարևոր բաներ են մեզանում տձևացել: Բարեգործությունն ու բարեսիրությունը դարձրել ենք առևտուր, ուղղակի <սպեկուլյացիա>: Մենք բարությունն ու հավատքը թատրոն ենք դարձրել: Մինչդեռ բարեսիրությունը խոնարհություն է: Մենք էս ժողովրդի ողնաշարը ջարդեցինք ու սովորեցրեցինք չամաչել մուրացկան լինելուց: Մենք կորցրել ենք ամաչելու հատկությունը: Ամոթ չէ?, որ ես գողանում եմ, ամոթ չէ? որ կուշտ ուտում եմ, իսկ կողքինիս երեխան սովվալուկ է: Հայրս ինձ ասում էր, չի կարելի կուշտ աչքերով նայել աշխարհին, և ես միշտ փորձեցի իմ մեջ փայփայել ու պահել փոքրիկ սովալլուկ, շատ ծանր մանկություն ապրած Ալվարդիկին: Եվ դա ոչ թե մոզոխիզմ է, այլ ուզեցի չկորցնել զգացողությունս, ու չմոռանալ սովի, թշվառության հոտը: Իսկ այսօր, երբ պատգամավորը ասում է` ես <գռուզչիկ եմ աշխատել>, ես չեմ հավատում նրա, որովհետև <գռուզչիկ> աշխատած մարդը չի կարող այդքա~ն հղփանալ:
Մտավորականերին անտեսելը ամենավտանգավոր բանն է, որ անում եք լրագրողներդ: Ավելին, ստեղծում եք խուճապի զգացողություն`վա’տ է, վա’տ է, անվերջ սա ենք լսում: Մամուլը կատակլիզմների ուրվականը կախել է ժողովրդի գլխին: Մարդկանց շեղում եք հոգևոր արժեքներից, նրանք էլ փախնում են երկրից, հավատացեք, արտագաղթի պատճառը միայն սոցիալական խնդիրները չեն: Նաև մամուլից է կախված, թե մենք որպես ազգ պետք է ապրենք այս երկրո?ւմ, թե? որպես ամբոխ:

ԻՆՉՈ?Ւ ԵՆՔ ԱՍՊԱՐԵԶԸ ԹՈՂԵԼ ՀԱՄԲԱԿՆԵՐԻՆ

-Արդարացի է ձեր վրդովմունքը, սակայն չեմ կարող նաև չարձանագրել մյուս մտահոգիչ իրողությունը. հայ ժողովրդի համար բախտորոշ այս ժամանակներում, երբ ազգային, հոգևոր արժեքները միտումնավոր ոտնակոխ են արվում, առավել քան երբևէ պետք է լսելի լինի ազգապահպան հայ մտավորականի ձայնը: Մինչդեռ նրանք լռում են, ու բանաստեղծի խոսքով ասած` ասպարեզը թողնում համբակներին: Ինչո?ւ:

-Դա վախի հետևանքն է: Մի մոռացեք, որ այսօրվա կայացած մտավորականությունը ստալինյան բռնապետություն է տեսել: Ինքս էլ զոհի զավակ եմ: Երրորդ կուրսում էի, Հրաչ Մաթևոսյանն ինձ ասաց` <բանբակների մեջ ես մեծացածը>, այնքան էի վիրավորվել, որ առաջին անգամ բարձրաձայնեցի`ես համարվել եմ ժողովրդի թշնամու զավակ: Եվ միայն այսօր եմ հպարտությամբ ասում` Ֆրանսիայի ազգային հերոս, պատվավոր լեգիոնի ասպետ Բարդուղ Պետրոսյանի զավակն եմ: Մի մեղադրեք, մի ամբողջ սերունդ սարսափով էր ապրում:

–Բայց չէ? որ մտավորականը պետք է կարողանա հաղթահարել իր միջ վախը: Արդարացի եք, ասելով` վախենալու է շանտաժ անող լրագրողը, հավատացեք, նույնքան վախենալու է վախեցած մտավորականը: Իսկ այսօրվա սերունդը չի ուզում վախվորած գրող ու արվեստագետ ունենալ:

-Ճիշտ եք ասում: Ես այս հարցազրույցը տալիս եմ ներկայանալով որպես իմ համքարության դեսպանը և մի խորհուրդ տալիս լրագրողներին, ակտիվացրեք մեր տաղանդավոր ու լուռ մտավորականներին, ասացեք, այ սիրելիներս, ախր դուք մեր լավագույնն եք, ինչնի?ց եք վախեցած, ինչի? չեք խոսում: Չնայած 25 տարին բավարար չէ, որ փոխվեն նախկին սերնդի զգացողությունները: Մարինա Ցվետաևան, աշխարհի մեծագույն գորողներից մեկը կախվեց, հասկանում եք: Իսկ Աննա Ախմատովան զավակին փրկելու համար Ստալինին գրեց` <Աստված պահի քո բալին>, պատկերացնո?ւմ եք, վախեցավ, ինքն իր բառերը չգտավ, նստեց, Թումանյանի քառյակը թարգմանեց ու նամակ գրեց Ստալինին:
Իսկ մոռացել ե?ք Լևոն Տեր-Պետրոսյանի իշխանության տարիների սարսափների մասին: Ի~նչ արշավանք էր, իսկական եղեռն իրականացվեց մտավորականների նկատմամբ, երբ ազգը բաժանեցին <սոռտերի>` սա դաշնակցական է, նա համակիր: Ժամանակին գրել եմ, քաղաքականությունը եկավ ու մխրճվեց մեր սերունդի կյանքի մեջ, ինքս էլ, որ ակտիվ բնավորություն ունեմ, ու դեռ մանկուց վախս հաղթահարած եմ, մխրճվեցի այդ կյանքի մեջ:
Այո, մեզանում կան նաև պալատական մտավորականներ, որոնք միշտ կուշտ ու տռուզ գրպանի կողքին են:
Բայց ես պալատական չեմ, ես ազատ ու ոչնչից չվախեցող մարդ եմ: Նաև շատ ամաչկոտ, ամաչում եմ ստելուց, ամաչում եմ մի քիչ ավելի կեղտոտելուց այս երկիրը, ամաչում եմ թոռներիս աչքերից, ամաչում եմ մեր ժողովրդից, որին անվերջ խաբում է և’ ընդդիմությունը, և’ իշխանությունը:
Իսկ ես չեմ վախենում ասել ճշմարտությունը, որ ճաք եմ տալիս էս սեռական փոքրամասնությունների, էս աղանդների մասին լսելով: Սա ի?նչ ազատություն է, մենք ի?նչ ենք քարոզում: Մի փեզեվանք Միքայել Դանիելյան կարող է կանգնել ու իբրև մարդու իրավունքների պաշտպան այլասերվածներին պաշտպանել, որոնք թաղված են սոդոմական մեղքերի մեջ: Էս ի?նչ որոմ է մտել մեր մեջ: Կուրծք ենք ծեծում, որ մենք առաջին քրիստոնյա ժողովուրդն ենք, բայց այդ սոդոմական մեղքերը թույլ ենք տալիս որ նվաճեն մեր երկիրը: Ես զարմանում եմ, Հրանուշ Խառատյանը մեկ մի նալին է խփում, մեկ մյուսին, իսկ Միքայել Դանիելյանին ուղղակի համարում եմ վարակ:
Այս ամենով հանդերձ, ես հավատում եմ Կանտին, ով ասել է` ռացիոնալ չեն կայսրությունները, նրանք կփլուզվեն, իսկ փոքր երկրներն ավելի կենսունակ կլինեն: Շշմելու բան է, խոսել է նաև հայերիս մասին ու ասել, հայերի գենետիկան չի սպառվել, նրանք խոսք ունեն դեռ ասելու: Եվ ես դրան հավատում եմ, միայն թե ինքներս քացի չտանք մեր տաղանդավոր ժողովրդին:

ԱՐՄԻՆԵ ՍԻՄՈՆՅԱՆ