Շարունակում ենք ներկայացնել մեր հարցազրույցը Հանրային խորհրդի նախագահ, ԱԺՄ նախագահ ՎԱԶԳԵՆ ՄԱՆՈՒԿՅԱՆԻ հետ

-Մինչ մասնագետները թվում են արտագաղթի տարբեր պատճառները, քաղաքական ուժերն էլ վիճարկում թվերի շուրջ, մի բան փաստ է՝ երևույթը մեզանում կա ու շարունակվում է: Վտանգը նաև այն է, որ երկիրը թողնել, գնալը կարծես վերաճել է հոգեբանության: Ի՞նչ անել այս մտածողությունից թոթափվելու, արտագաղթ կոչվող վտանգը կանխելու համար:

-Արտագաղթի պատճառները և՜ իրական են, և՜ հոգեբանական: Իրական պատճառն այն է, երբ մարդիկ աշխատանք չգտնելով, չկարողանալով ընտանիք պահել՝ թողնում, գնում են: Մինչդեռ կան նաև մարդիկ, որոնց սոցիալական վիճակը շատ լավ է, բավականին հարուստ են, բայց դարձյալ մտածում են թողնել, գնալու մասին: Անկեղծ ասած, ես այդ մարդկանց չեմ հասկանում և չեմ ընդունում: Մանավանդ, երբ փող ունեցողը երկրից հեռանալու իր մտադրությունը պատճառաբանում է՝ ՙ էս ի՛նչ իշխանություն է, էս ի՛նչ օրինազանց երկիր է՚ խոսքերով: Ես մեղադրում եմ այս կերպ մտածողներին, որովհետև այսպիսիք հիմնականում հարստացել են ի հաշիվ նրա, որ մեր երկրում օրենքները շրջանցվել են, քանի որ ամենևին այն կարծիքին չեմ, որ նրանք ՙսուպեր՚ ազնիվ ճանապարհով են ձեռք բերել իրենց հարստությունը ու հիմա էլ դժգոհում են, թե էս ինչ ոչ իրավական երկիր է:
Արտագաղթին, իհարկե, նպաստում է նաև իրավական դաշտի անկատարությունը, մարդկանց զայրացնում է այն, որ երկրում կան մի քանի տասնյակ անձինք, որոնք օրենքից վեր են դասում իրենց:
Բայց կա մեկ այլ կարևոր գործոն, դա տեսլականի բացակայությունն է: Մենք դիմացանք պատերազմին, դիմացանք՝ շատ դժգոհ լինելով ՀՀՇ-ի իշխանությունից, իսկ սոցիալական վիճակն այն ժամանակ անհամեմատ վատ էր: Բայց դիմացանք, որովհետև կար տեսլական: Իսկ այսօր այն չկա և եթե խոսքը միայն լավ ապրելու մասին է, այդ դեպքում գործում է ՙորտեղ հաց, այնտեղ կաց՚ սկզբունքը: Մի բարձրաստիճան պաշտոնյա համաձայնելով իմ դիտարկմանը՝ նկատեց, թե տեսեք, Վրաստանն ունի իր տեսլականը, դա ԵՄ անդամ դառնալն է, ու դրա համար պատրաստ է զրկանքների գնալ, դա համախմբում է այդ ժողովրդին, նրան կորով տալիս: Չնայած, այդ պայքարում վրացիները կորցրեցին երկու Ղարաբաղի չափ տարածք, բայց անկեղծ ասած, մտածում եմ, որ այդ կորուստը իրենց համար այնքան էլ մեծ չէ, որովհետև դրանք Ստալինի ժամանակ արհեստականորեն միացված տարածքներ էին, ուր վրացիներ չէին էլ ապրում, դեռ մի բան էլ բեռ էր Վրաստանի համար: Այլ է մեզ համար Ղարաբաղը, այն հայի պատմական հայրենիքն է, բնակեցված հայերով: Ինչևէ, երբ Վրաստանում իշխանություն են ընտրում, նայում են, թե նոր իշխանությունը երկիրը որքա՞նով է մոտեցնում իրենց տեսլականին: Այսինքն, չափանիշ ունեն: Ադրբեջանն էլ ունի իր տեսլականը, իր համար ստեղծելով ոխերիմ թշնամու կերպար՝ հանձին հայերի, նպատակ է դրել բոլոր ասպարեզներում առաջ անցնել մեզանից ու դրա համար մեծ գումարներ է ծախսում քաղաքականության մեջ, ներդնում շախմատի հաղթանակի, դպրոցականների դաստիրակության համար, նպատակ ունի Արցախը վերցնել: Մինդեռ հայերը, որ կանգնած են բազմաթիվ մարտահրավերների առաջ լուրջ տեսլական չունեն:

-Բայց ինչպե՞ս կարող է մի ժողովուրդ չունենալ տեսլական, որն ունի անկատար մնացած բազմաթիվ ազգային հարցեր: Այլ բան է, որ դրանք հասարակությանը որպես տեսլական պետք է մատուցել:

-Չէ, դրանք տեսլական չեն, այլ խնդիրներ են, իսկ տեսլականը պետք է լինի շատ խորը, ավելին, պետք է ապացուցես, որ շարժվում ես տեսլականիդ իրականացման ուղղությամբ: 2008-ին ես կողքից հետևում ու տեսնում էի, որ Տեր-Պետորսյանի շուրջ հավաքված երիտասարդների մեջ կար մի հատված, որն ուներ այդ տեսլականը, բայց դրանում բացակայում էր ազգայինը: Նրանց նպատակն էր՝ ընդունել միայն լիբերալ արժեքներ, դառնալ աշխարհի մի մաս ու ապրել այնպես, ինչպես Եվրոպայում կամ ԱՄՆ-ում: Ես սա չեմ ընդունում որպես տեսլական, որովհետև այն համեմված չէ ազգային արժեքներով, նրանում չի կարևորվում պետական շահը: Կա նաև մարդկանց մի զգալի հատված, երիտասարդներ, զինվորականներ, որոնք ևս ունեն տեսլական, այն է՝ ունենալ ուժեղ բանակ ու վերջնականապես լուծել արցախյան հարցը: Բայց, ցավոք, մեզանում դեռ չկա այն հզոր տեսլականը, որը կհամախմբի ոչ միայն Հայաստանի, այլև աշխարհի հայությանը, նման տեսլական, եթե նույնիսկ կա էլ, ապա թղթերի վրա է: Իսկ եթե այդ տեսլականի հետևից չի գնում ամբողջ ժողովուրդը, այն չի դարձել իշխանությունների նպատակը, ուրեմն դրա մասին խոսելն անիմաստ է:
Այստեղ կա մի վտանգավոր երևույթ ևս: Մենք տեսանք, թե ինչպե՞ս Լևոն Տեր-Պետրոսյանի ժամանակ դեմոկրատիայի ու լիբերալիզմի գաղափարները սպեկուլյացիայի ենթարկվեցին: Արդյունքում, լիբերալիզմի գաղափարներով ՙտարվածները՚ դարձան հսկայական հարստության տեր, նրանք մարդիկ են, որոնց այսօր օլիգարխ ենք կոչում, նրանց մեծ մասը արժանի չէ՜ այդ հարստությանը: Ավելի վտանգավոր է, եթե սպեկուլյացիա սկսվի ազգային գաղափարների շուրջ: Ուրեմն, եթե ազգայինին շաղախված չլինի ազատության գաղափարը, ապա այս դեպում էլ ազգային գաղափարները կարող են դառնալ ինչ-որ խմբի հարստացման միջոց: Իսկ դա կլինի կործանարար մեր պետության համար: Ուրեմն, ժամանակակից աշխարհում ազգայինը պետք է համեմված լինի նաև ազատության գաղափարներով:

– Հայաստանի սեպտեմբերի 3-ին կայացրած որոշումը գնահատեցիք որպես կարևոր քայլ երկիրը վտանգավոր ցնցումներից զերծ պահելու համար, այսինքն, ընդգծեցիք անվտանգության բաղադրիչը: Ի՞նչ այլ գործոններ ևս կառանձնացնեք:

-Առաջին, ՄՄ անդամակցումը կարող է խթանել տնտեսության զարգացմանը, ի վերջո, ռուսական շուկան մեզ ծանոթ շուկա է, եթե հայկական ջերմուկը, կոնյակը, կոշիկը անծանոթ են եվրոպացուն, ապա այս ու մյուս հայկական ապրանքները բրենդ են Ռուսաստանում: Երկրորդ, կարծում եմ, ՄՄ անդամակցումը նպաստավոր կլինի մեր սոցիալական վիճակի բարելավման համար, իսկ եթե մարդիկ հարուստ են, ապա ավելի գաղափարական են, խոսքս անհատին չի վերաբերում, այլ ժողովրդին ու նրա կենսամակարդակի բարձրացմանը, սոված հասարակությունը գաղափարների հետևից չի գնա: Բայց կա նաև երկրորդ հանգամանքը, Մաքսային միությունը ես համարում եմ միջանկյալ վիճակ է, միջանկյալ միություն, և չեմ կարծում, որ այն մեծ ապագա ունի, ավելին, այն կվերափոխվի մեկ այլ միության, թերևս իր մեջ ներառելով այլ պետությունների: Առայժմ այսքանն է իմ կարծիքը, ավելին ասել չեմ կարող, քանի որ ապացուցելի չեն, իսկ առանց ապացույցների ես խոսել չեմ սիրում: Ինչ վերաբերում է ՄՄ-ին անդամակցման մեր քայլին, կարծում եմ, այն միակ հնարավորն էր:
Այս ամենին զոգահեռ գնում է մեկ այլ գործընթաց ևս. կարծում եմ, որ այսօր Եվրոպան հասել է իր զարգացման գագաթնակետին և մնում է այդ փուլում: Փոխարենը, Ասիայում հրաբուխի պես առաջ են մղվում նոր ուժեր՝ Չինաստանը, Հնդկաստանը: Արևելքում առաջանալու են նոր քաղաքակրթական բևեռներ, իրենց հետ բերելով նոր պայքար: Ես կուզենայի, որ հայերը մասնակից դառնային էնեգետիկա պարունակող այդ գործընթացներին: Իսկ էներգետիկայի տեսանկյունից Եվրոպան արդեն մի քիչ թոշակառու է, մինչդեռ Արևելքում շատ լուրջ զարգացում կա: Ի դեպ, Արևելքի գործընթացները կարող են նաև վտանգավոր լինել մեզ համար, ուզենք- չուզենք դրանք անցնելու են նաև մեր վրայով, ուրեմն, պետք է կարողանալ ոչ միայն դիմանալ, այլև մասնակից դառնալ այդ գործընթացին:

–Պարոն Մանուկյան, վերադառնանք դարձյալ ներքաղական հարցերին. քաղաքական դաշտում նկատելի են որոշակի տեղաշարժեր, մասնավորաբար, ձախ ուժերը հայտարարել են միավորման մասին, իսկ ի՞նչ է սպասելիքներ կան ազգային-ժողավրդավարական հատվածից: Դեռ մեկ տարի առաջ դուք ասացիք, որ նպատակ ունեք ակտիվացնել ԱԺՄ-ն:

-Ես ողջունում եմ ձախ ուժերի համախմբման ցանկությունը, բայց որքան էլ համախմբվեն, կարծում եմ, այն շատ փոքր ուժ կլինի: Ինչ վերաբերում է ԱԺՄ-ին: Տարիներ առաջ մեր կուսակցության ներքին քննարկումներից մեկի ժամանակ, քանի որ մեզանում շատ էին մաթեմատիկոսները, ես գաղափարախոսության հետ կապված հարցը ներկայացրի մաթեմատիկորեն՝ իքս-իգրեկ առանցքներով, ուր 4 հատված կա, իքսի վրա գրեցի ազգայինը՝ դեպի վեր ազգայինը շատանում է, դեպի վար՝ նվազում: Իգրեկ առանցի վրա լիբերալիզմը նշեցի՝ դեպի վեր ազատությունը ավելանում է, դեպի վար բռնապետություն է: Փաստորեն, 4 տիպի գաղափարախոսություն է լինում, ուր կոմունիստականը լիբերալիզմին դեմ է, բայց երկուսն էլ ազգայինի հարցում մինուս են: ՀՅԴ-ի մոտ ազգայինը բարձր է, բայց նաև սոցիալիստական դաշտում է: Մյուսում, Տեր-Պետրոսյանի կողմակիցներն են, որոնք մերժում են ազգայինը և կողմնակից են միայն լիբերալիզմին: Մեկ շատ կարևոր դաշտ դատարկ էր մնում, դա ազգային-ժողովրդավարականն էր, ուր և՜ ազգայինն է շատ, և՜ լիբերալիզմը: Այսօր դարձյալ այդ դաշտում կա հսկայական վակում, և մեկ տարի առաջ ես մտածում էի՝ ԱԺՄ-ով լրացնել այդ վակումը: Մեզ կհաջողվի՞, թե՞ ոչ, այսօր չեմ կարող ասել: Բայց ակնհայտ է, որ հայաստանցիների մեծ մասը երկրի ապագան տեսնում են հենց այդ դաշտում, ուր և՜ ազգայինն է ուժեղ, և՜ ժողովրդավարականը:

-Հանրային խորհուրդ նշանակում է կապ իշխանության ու հասարակության միջև, հաջողվո՞ւմ է խորհրդին լիարժեք կատարել այդ դերը, մի կողմից օգնել իշխանությանը ձեռքը ամուր պահել հասարակական տրամադրությունների զարկերակի վրա, մյուս կողմից օգնել հասարակությանը՝ ՙվերևեներին՚ հասնելու իր պահանջները:

-Չորս տարիների մեր գործունեության ընթացքում ոչնչից նոր կառուց ստեղծեցինք, որի հետ հաշվի են նստում տարբեր ուժեր: Բայց այն խնդիրը, որը պետք է լուծվի՝ դեռ առջևում է, քանի որ այն ազդեցությունը, որ մենք պետք է ունենանք իշխանության վրա՝ դեռ չունենք: Համենայնդեպս, հանրային խորհուրդը մի կարևոր դիրք գրավեց, ինչը նկատելի եղավ նաև ժողովրդին:
Սկզբում երկու վտանգ էր մատնանշվում: Նախ, կարծիք կար, թե հանրային խորհուրդը իշխանական ուժ է ու վարագույր է ծառայելու իշխանության համար: Բայց ՀԽ-ն ցույց տվեց, որ շատ հարցերում ինքն անկեղծ է, պատրաստ մինչև վերջ պայքարելու: Դա դրսևորվեց օտարալեզու դպրոցների հարցում, Մաշտոցի պողոտայի համար պայքարում, ՙԶվարթնոց՚ օդանավակայանի հին շենքի, այժմ էլ կուտակային համակարգի հարցերում: Ու հասարակությունը համոզվեց, որ ՀԽ-ն խաղալիք չէ՝ մեջը բովանդակություն կա: Այն, որ այսօր մեզ շատ են դիմում տարբեր հարցերով, նաև մեղադրում, քննադատում, թե ինչո՞ւ եք անտեսել այս կամ այն խնդիրը, խոսում է այն մասին, որ մենք ինչ-որ մի բան արել ենք:
Մյուս մտահոգությունն էլ կար, թե ՀԽ-ն կարող էր դառնալ պոպուլիստական մի կառույց, ու չնայած ստեղծվել է երկրի նախագահի որոշմամբ, բայց նրանում հավաքված մի խումբ մարդիկ, ժողովրդահաճ ծրագրերի իրականացմամբ, կփորձեն հաճելի երևալ հասարակությանը և կուսակցությունների նման զբաղվելով պոպուլիզմով՝ կձգտեն հասնել իշխանության:
Ահա այս երկու վտանգների՝ ՙՍցիլլայի եւ Քարիբդայի՚ արանքից մենք դուրս ենք եկել, բայց դեռ ազատ, մաքուր ՙծով՚ չենք հասել:

ԱՐՄԻՆԵ ՍԻՄՈՆՅԱՆ