Հարցազրույց սահմանադրական բարեփոխումների հանձնաժողովի անդամ ԳԵՎՈՐԳ ԴԱՆԻԵԼՅԱՆԻ հետ

-Երկրի հիմնական օրենքը՝ սահմանադրությունը, պետք է բարեփոխել այն դեպքում, երբ գործողը խոչընդոտում է պետության զարգացմանը, կամ երկրում կա սահմանադրական ճգնաժամ: Ի՞նչ կասեք ընդդիմության այս դիտարկման առնչությամբ:

-Ընդդիմության այս ու մյուս բոլոր հարցադրումների պատասխաններն արտացոլված են սահմանադրական բարեփոխումների հայեցակարգում: Այդ փաստաթղթի հիմնական հատվածը վերաբերում է հենց այն խնդրին, թե որքանո՞վ է իրավաչափ բարեփոխումներ նախաձեռնելը: Առանձնացրել ենք լուծման ենթակա խնդիրներն ու հնարավորինս պարզաբանել, թե գործող սահմանադրության շրջանակներում ինչո՞ւ հնարավոր չէ դրանք լիարժեքորեն իրականացնել:
Եթե հարցին պատասխանեմ ընդդիմության բառապաշարով, ապա, այո, գործող սահմանադրությունը որոշ դեպքերում ուղղակիորեն խոչընդոտում է անվիճելի համարվող խնդիրների լուծմանը:
Հնչում է նաեւ մեկ այլ հարցադրում. բոլոր խնդիրներն անվերապահորեն հնարավոր է լուծել գործող սահմանադրության շրջանակներում, սակայն դրանք չեն լուծվում, որովհետեւ դրա համար չկա անհրաժեշտ քաղաքական կամք ու քաղաքական մշակույթ:
Ըստ էության, համոզված եմ, սա ծայրահեղ դիրքորոշում է, մենք առանձնացրել ենք այն խնդիրները, որոնք անգամ իդեալական քաղաքական կամքի դրսեւորման դեպքում հնարավոր չէ լուծել, որ դրանց լուծման բանալին, այնուամենայնիվ, սահմանադրական բարեփոխումներն են: Հիմնավորումները բազմաթիվ են, սակայն բերեմ մեկ օրինակ. կառավարությունը, սահմանադրության 83.5 հոդվածի համաձայն, իրավունք չունի իր որոշմամբ սահմանել իրավունքների իրականացման կարգ, այն վերապահված է խորհրդարանին:
Ի դեպ, սա նախադեպը չունեցող եզակի իրավական լուծում է: Այն ակնհայտորեն խոչընդոտում է ե՛ւ կառավարության, ե՛ւ խորհրդարանի բնականոն գործունեությանը: Դժվար է պատկերացնել լիարժեք գործադիր իշխանություն, որը զրկված է իրավունքների իրականացման կարգ սահմանելուց, մինչդեռ գործադիրի գերխնդիրը դա պետք է լինի, նաեւ այդ եղանակով պիտի ապահովի օրենքների կատարումը:
Անդրադառնամ նաեւ մեկ այլ ծայրահեղության: Հարց են հնչեցնում. եթե սահմանադրությունը բարեփոխվում է, կարելի՞ է ակնկալել, որ այլեւս որեւէ խնդիր չի լինելու:
Իհարկե խնդիրներ կարող են լինել բարեփոխումների արդյունքում, քանզի սահմանադրությունն ինքնըստինքյան չի լուծում երկրի տնտեսական, սոցիալական, արտաքին ու ներքին քաղաքականությանն առնչվող բոլոր հարցերը: Սահմանադրությունն ընդամենը իրավական հիմք է, որպեսզի այդ խնդիրները լուծելիս ձեռքի տակ ունենանք ունակ ու ողջամիտ լծակներ, այսինքն՝ սահմանադրությունը կարող է էապես նպաստել հիշյալ խնդիրների լուծմանը կամ խոչընդոտել. մենք նախապատվությունը տալիս ենք առաջին տարբերակին:
Բացի այդ, քաղաքական կամք եւ քաղաքական մշակույթ կոչվածը դատարկ տեղում չի ձեւավորվում, այն մեկուսացած երեւույթ չէ: Դրան մեծապես նպաստում է նաեւ իրավական մշակույթի ձեւավորումը, մեր մտածելակերպի վերափոխումը: Սրանք մեկ ամբողջական համակարգի փոխկապակցված բաղադրիչներ են, մեկի փոփոխությունը պայմանավորված է մյուսով: Եթե մենք ամեն ինչ թողնենք անփոփոխ ու ընդամենը ակնկալենք քաղաքական կամքի փոխոխություն, կնշանակի կատարում ենք անիրատեսական քայլեր:
Նաեւ շատ կարեւոր է, որ բարեփոխումները կատարվեն խելամտորեն: Ոչ թե պետք է մտածել, թե սահմանադրությունը ցանկացած մեթոդաբանությամբ բարեփոխելով՝ քաղաքական մշակույթն էլ արագ կվերափոխենք, այլ պետք է կատարենք այնպիսի փոփոխություններ, որոնք անխուսափելիորեն կհանգեցնեն դրականի:

-Սահմանադրական բարեփոխումների հայեցակարգում տեղ են գտել բավական վիճահարույց կետեր: Մասնավորաբար «Ընտրական համակարգի հիմնական նպատակն է՝ խորհրդարանում ապահովել քաղաքական մեծամասնություն»: Ստացվում է, որ արհեստականորեն քաղաքական մեծամասնությո՞ւն է ապահովվում: Բայց չէ՞ որ այն ձեւավորվում է ընտրություններում՝ ժողովրդի քվեի համաձայն:

-Նախ, ամենեւին համամիտ չեմ «արհեստական մեծամասնություն» գնահատականի հետ: Բացի այդ, դրանք այն հարցադրումներն են, որոնք առավելապես առնչվում են ընթացիկ օրենսդրությանը. ընտրական համակարգի իրավական հիմքերն այդ շրջանակներով չեն կարող սահմանադրության կարգավորման առարկա լինել:
Ի դեպ, սա այն հիմնադրույթներից է, որի առնչությամբ հնարավոր կլինի վերջնական դիրքորոշում հայտնել միայն մի պայմանով, եթե քաղաքական ուժերը կգան ներքին հստակ համաձայնության: Այսինքն՝ մենք չենք արձանագրում, թե կառավարման ձեւին եւ դրան անմիջականորեն առնչվող հիմնադրույթները վերջնական են, այլ ընդգծում ենք՝ այն ընդամենը առաջարկություն է, այլընտրանքային տարբերակ, եւ այստեղ վճռորոշ է լինելու քաղաքական ուժերի վերաբերմունքը:
Կարող է նաեւ հարց առաջանալ՝ այդ դեպքում ինչո՞ւ մյուս դրույթների առնչությամբ չեք ակնկալում բոլոր քաղաքական ուժերի ներքին համաձայնությունը: Պատասխանը շատ պարզ է, որովհետեւ սահմանադրությունը իրավաքաղաքական փաստաթուղթ է, հետեւաբար կլինեն դրույթներ, որոնք բացառապես քաղաքական հարթությամբ քննարկելը իրավաչափ չէ: Այդպիսի հարցադրումների առնչությամբ քաղաքական աջակցությունը խիստ ցանկալի է, սակայն վերջիններս զրկված չեն իրենց տեսակետը նաեւ հանրաքվեի միջոցով արտահայտելուց:
Մյուս կողմից, ելակետ է ընդունվում այն, որ սահմանադրության մեջ կան զուտ քաղաքական բնույթի մի քանի հարցադրումներ, որոնք չեն կարող լուծվել միայն իրավական հարթության մեջ, եւ դրանց հաջող լուծումը պայմանավորված կլինի քաղաքական ուժերի համարժեք մոտեցմամբ:
Ամփոփելով ասեմ, որ հանձնաժողովի խնդիրն այն չէ, որ այս կամ այն դրույթը ամեն գնով ընդունվի, հակառակը, ընդունելության կարժանանա միայն այն դրույթը, որն առավելապես կարժանանա քաղաքական ուժերի դրական վերաբերմունքին:

-Կխնդրեի մեկնաբանել նաեւ քաղաքական ուժերի շրջանում ոչ պակաս մտահոգություն առաջացրած հետեւյալ միտքը եւս. «Կուսակցությունների խոշորացման եւ կուսակցական համակարգի կայունության համար անհրաժեշտ է սահմանել առանձին արգելապատնեշներ կուսակցությունների եւ կուսակցությունների դաշինքների համար»: Հնչում են կարծիքներ, թե սահմանադրական բարեփոխումներով փորձ է արվում արգելել դաշինքների ստեղծումը:

-Որեւէ մեկը չի կարող այդ հարցում արգելք դնել, այստեղ կա թյուրըմբռնում: Խոսքն այն մասին է, որ կուսակցությունների միավորումը չպետք է լինի արհեստականորեն, այն պետք է տեղի ունենա ողջամտության շրջանակներում: Սրանք տարբեր հարցադրումներ են:

-Կխնդրեի մեկնաբանել նաեւ քաղաքական ուժերի շրջանակում ոչ պակաս մտահոգություն առաջացրած հետեւյալ միտքը եւս. «Կուսակցությունների խոշորացման եւ կուսակցական համակարգի կայունության համար անհրաժեշտ է սահմանել առանձին արգելապատնեշներ կուսակցությունների եւ կուսակցությունների դաշինքների համար»: Հնչում են կարծիքներ, թե սահմանադրական բարեփոխումներով փորձ է արվում արգելել դաշինքների ստեղծումը:

-Որեւէ մեկը չի կարող այդ հարցում արգելք դնել, այստեղ կա թյուրըմբռնում: Խոսքն այն մասին է, որ կուսակցությունների միավորումը չպետք է լինի արհեստականորեն, այն պետք է տեղի ունենա ողջամտության շրջանակներում: Սրանք տարբեր հարցադրումներ են:

-Իսկ ի՞նչ սկզբունքով է որոշվելու, թե տվյալ միավորումը կատարվեց ողջամտության շրջանակներո՞ւմ, թե՞ ոչ, եւ ո՞վ է որոշողը, ո՞վ է «դատավորը»:

-Սրանք բացառապես քաղաքական քննարկումների ոլորտից են, որոնց առնչությամբ եւս ակնկալվում է քաղաքական ուժերի հստակ դիրքորոշումը: Հանձնաժողովի անդամները դատավորի դեր չեն ստանձնել: Մենք ընդամենը ասում ենք՝ նպատակահարմար է քննարկել, եւ եթե կգտնեք, որ ինչ-ինչ լուծումներ իրավաչափ չեն, եւ բավարար չափով հիմնավորված չեն, ապա ինքներդ հանդես եկեք կոնկրետ առաջարկությամբ:
Այս դեպքում դարձյալ նկատի ունեմ այն, որ ձեր հարցադրումն առնչվում է կառավարման ձեւի հետ, քանզի հենց դա է հանգեցնելու նաեւ կուսակցությունների ձեւավորման ու գործունեության իրավական հիմքերի վերանայմանը:

-Հայեցակարգում խոսք կա վարկանիշային քվեարկության մասին, նշված է. «Հնարավորություն տալ ընտրողին՝ իր քաղաքական կողմնորոշման շրջանակներում ուղղակիորեն ընտրել իր նախընտրած թեկնածուին»: Սա եւս տեղիք է տալիս մեկ այլ մտավախության, որ ցանկացած փողատեր, մեծ գումարներ ծախսելով, կարող է հայտնվել կուսակցության ցուցակի անցողիկ տեղերում: Հանձնաժողովում նման մտավախություն չի՞ եղել:

-Ես ողջունում եմ, որ հայեցակարգի դրույթների առնչությամբ հնչում են նման տարբեր կարծիքներ. որքան շատ լինեն կարծիքները, այնքան շատ կլինի քննակման նյութը:
Նման մտավախություն բոլորս էլ կարող ենք ունենալ, ու լավ է, որ այս հարցը եւս բարձրացվում է: Ասեմ ավելին, հանձնաժողովի անդամներից շատերը եւս ունեն նման մտավախություն: Հավելեմ, որ վերանայված տարբերակում այդպիսի դրույթը բացակայում է, դա կարող է դառնալ արդեն օրենսդրական քննարկումների առարկա: Լավ կլինի, որ հանձնաժողովին ներկայացվեն բոլոր հիմնավորումներն ու նկատառումները: Սա եւս հաստատում է, որ քաղաքական քննարկումների շնորհիվ հնարավոր կլինի հարթել բոլոր վիճահարույց հարցերը: Այնպես չէ, որ հանձնաժողովը միայն իր առաջարկներն է ընդունում ու մերժում մյուս մոտեցումները:
Կարծում եմ, ընդդիմությունը ոչ թե պետք է պարզապես վերացական ոճով քննադատի՝ ելակետ ընդունելով, որ, միեւնույն է, իր քննադատությունը տեղ չի հասնելու, այլ, հակառակը, նպաստի քաղաքական ակտիվ քննարկումներ ծավալելուն եւ նախապատվությունը տա հնարավորինս խորն ու հստակ արձագանքներին: Միայն այդ դեպքում հնարավոր կլինի հանգել միասնական ու ներդաշնակ դիրքորոշման։

– Ընդդիմությունը դարձյալ քննարկումների դաշտ է մղել վերահսկողական լծակների հարցը: Ասում են՝ սահմանադրական բարեփոխումների բովանդակային քննարկումներին կմասնակցենք, եթե սահմանադրորեն իրենց տրվեն վերահսկողական լծակներ: Ինչպե՞ս եք վերաբերվում ընդդիմության այս պահանջին:

-Դրականորեն, ավելին՝ այն արդեն իսկ ամրագրել ենք սահմանադրական բարեփոխումների հայեցակարգում ու նշել, որ ընդդիմադիր քաղաքական ուժերին պետք է տրվի վերահսկողական կառույցներում պատասխանատու պաշտոններ ունենալու հնարավարություն, ընդ որում՝ առաջին դեմքերի կարգավիճակով:

-Խորհրդարանական ընդդիմությունը մեղադրեց հանձնաժողովի անդամներին, թե մանր- մունր չինովնիկների առաջ հայտարարություն եք անում, փոխարենը խոսելու մարդկանց հետ, լսելու հասարակության կարծիքը՝ արդյոք մեզ պե՞տք են սահմանադրական բարեփոխումներ, թե՞ ոչ: Ընդունո՞ւմ եք այս «մեղադրանքը»:

-Հանձնաժողովը բնավ չի սահմանափակվել մարզային հանդիպումներով, որոնցում, ի դեպ, մասնակցել են գրեթե բոլոր քաղաքական ուժերի ու հասարակական միավորումների ներկայացուցիչներ: Փողոցում հանդիպումներ կազմակերպելու կոչերի հեղինակներն ուղղակի պետք է իրազեկ լինեն, որ հավուր պատշաճի ուսումնասիրում ենք հանրային կարծիքը՝ համարժեքորեն հաշվի առնելով դրա բոլոր շերտերի կարծիքները:

Ի դեպ, մեր տրամադրության տակ կան նաեւ տարբեր ձեւաչափերով ու կազմակերպությունների իրականացրած սոցիոլոգիական հետազոտությունների արդյունքներ: Փողոցո՞ւմ կհանդիպենք մարդկանց հետ, թե՞ լսարանում, կարեւորն այն է, որ հանդիպումները կայանան, ու դրանք բաց ու մատչելի լինեն: Մեր հանդիպումներին, իհարկե, ներկա են եղել նաեւ պաշտոնյաներ, մարդկանց հետաքրքրել է՝ մասնակցել են. չմասնակցեի՞ն: Մենք հայտարարել ենք, որ քննարկումները բաց են, ու քաղաքական ուժերի մարզային ներկայացուցիչները կարող են գալ, իրենց հարցադրումներով նաեւ «նեղը գցել» մեզ:
Հավելեմ, որ ինքնին գոհացուցիչ է, որ քննադատության թիրախը հանդիպումների ձեւաչափն է։ Մտահոգիչ կլիներ, եթե խոսք լիներ այն մասին, որ ավանդաբար քննարկումները սկսվում եւ ավարտվում են բացառապես նեղ շրջանակներում:

ԱՐՄԻՆԵ ՍԻՄՈՆՅԱՆ