Հարցազրույց քաղաքագետ Լևոն ՄԵԼԻՔ-ՇԱՀՆԱԶԱՐՅԱՆԻ հետ

–Պարոն Մելիք-Շահնազարյան, հայ-թուրքական նախաստորագրված արձանագրությունների շուրջ արտահայտվող  տեսակետները խիստ հակասական են: Հիմնականում առկա է անհանգստություն, որ դրանք հղի են լուրջ վտանգներով: Ձեր կարծիքը:

-Հայ-թուրքական արձանագրություններում կան մի շարք կետեր, որոնց հետ ես ամենևին համաձայն չեմ: Նախ` իմ անհանգստությունն առնչվում է սահմանի ճանաչման խնդրին. եթե մենք ճանաչում ենք  ներկայիս սահմանը, ապա իրավաբանորեն հրաժարվում ենք մեր բնօրրանից`  Արևմտյան Հայաստանից: Իսկ դրանից հետո հայացք նետել դեպի անցյալ` ուղղակի  անհնար կլինի և անիմաստ:

Հայ- թուրքական հարաբերություններում ամեն ինչ  շաղկապված է իրար: Տեսեք` այսօր մեզ պարտադրում են զիջումների գնալ նաև ղարաբաղյան խնդրում` ազատագրված տարածքների առումով: Մեզ ստիպում են Ադրբեջանին զիջել մի շարք հայկական շրջաններ: Հետաքրքիր չէ՞, թե, օրինակ,  ինչո՞ւ չեն պահանջում  Ադրբեջանին նվիրաբերել Ասկերանի շրջանը,  այլ պահանջում են, օրինակ, Ջաբրահիլը կամ Զանգելանը: Այս առումով, ադրբեջանական կողմի և որոշ միջնորդների միակ փաստարկն այն է, թե այդ տարածքներում վերջին մի քանի տասնամյակներում հայեր չեն բնակվել: Մինչդեռ իրողությունն այն է, որ եթե Ասկերանում մշտապես հայեր են բնակվել, ապա Ջաբրահիլում 1918 թվականից հետո  հայության բացակայությունն ունի իր հստակ պատճառը. տեղի հայությունը  թուրքական կանոնավոր բանակի և ադրբեջանական «Վայրի դիվիզիայի» կողմից ենթարկվելով ցեղասպանության` պարտադրված է եղել լքել հայրենի բնօրրանը: Այսինքն, եթե այսօր մեզ պարտադրում են զիջել ազատագրված տարածքները, ապա դրանով իսկ փորձում են  իրավական առումով վավերացնել ցեղասպանության հետևանքները:

Նույնը վերաբերում է  1915 թվականին Արևմտյան Հայաստանի հայաթափմանը, որը դարձյալ ցեղասպանության հետևանք է: Բայց արդյոք այս ամենը կարո՞ղ է հիմք հանդիսանալ, որ մենք    հրաժարվենք մեր հայրենիքից:

Եթե մենք այսօր հրաժարվենք մեր հայրենի երեք բնօրրաններից որևէ մեկից` Նախիջևան, Արցախ, Արևմտյան Հայաստան,   ապա մենք կկորցնենք մեր թե’  բարոյական, թե’ իրավական իրավունքը մեր մնացյալ` բուն հայկական  տարածքների նկատմամբ:

Թեև ասվում է, թե երկար աշխատանք է տարվել նախաստորագրված արձանագրությունների  վրա, սակայն ես կարող եմ վստահաբար ասել, որ դրանք նույնիսկ խմբագրված և ամբողջական տեսքի չեն բերված. կան անհասկանալի նախադասություններ և’ հայերենում, և’ անգլերենում, և’ ռուսերենում, հավանաբար և, թուրքերենում: Կան չխմբագրված  նախադասություններ: Սակայն սա էլ դեռ ամենաէական վտանգը չէ: Հայ հասարակությունը, հասկանալի պատճառներով, դեռևս պատրաստ չէ պայմանագիր կնքել Թուրքիայի հետ, և այստեղ հիմնական խնդիրը Թուրքիայի կողմից Հայոց ցեղասպանության փաստի` առ այսօր չճանաչված լինելն է:

Սակայն, չգիտես ինչու, չենք խոսում նաև մյուս իրական վտանգի մասին, որը շատ ավելի վտանգավոր է, քան անգամ պատերազմի վերսկսումը. քանդվում է հայության միասնականությունը, մենք ոչ թե բաժանվում ենք երկու մասի` կողմ և դեմ, այլ վտանգում ենք ազգը միավորող, համախմբող համակարգը, այն հենքը, որի վրա համախմբված է մեր ազգը: Եվ  եթե այս վտանգավոր գործընթացը երկար շարունակվի, ապա մեկ սերունդ անց աշխարհում կլինեն հայեր, բայց չի լինի հայություն` որպես մեկ ամբողջականություն: Եթե մենք դա չգիտակցենք ու չըմբռնենք, ապա անդառնալի պարտություն կկրենք, հայ ազգն ի զորու չի լինի լուծել իր առջև դրված ազգային խնդիրները, անկարող կլինենք համարժեք պատասխան տալ այն բոլոր մարտահրավերներին, որոնք կծառանան մեր առջև:

Ներկայիս քայլերով մենք լուրջ  հարված ենք հասցնում նաև մեր ապագա դիվանագիտությանը, սահմանափակում գալիք սերնդի հնարավորությունները: Մինչդեռ մենք պարտավոր ենք նման հարցերի շուրջ ազգովի համախմբվել, այլ ոչ թե մասնատվել ու առաջնորդվել նեղ կուսակցական ամբիցիաներով: Դա մեզ համար անպատվաբեր է:

–  Ի՞նչ նկատի ունեք` ասելով, թե կքանդվի հայության միասնականության համակարգը:

– Խոսքս հայությանը` որպես մեկ միասնական ազգ պահպանող գաղափարի մասին է: Տեսեք, թե ինչ է կատարվում այսօր. ԱՄՆ-ում բնակվող հայը դեմ է հայ-թուրքական  արձանագրությունների վավերացմանը,  նրանք Եղեռնից փրկվածների սերունդներն են և հասկանալիորեն սփյուռքի կողմից  մերժելի են թուրքերի հետ բոլոր հավանական և ոչ հավանական նախապայմանները:  Այսօր Հայաստանում խոսում, քննարկում են  հայ-թուրքական հարաբերություններից ակնկալվող տնտեսական շահերի մասին` տնտեսական շահ կլինի՞, թե՞ չի լինի. բայց չէ՞ որ դա ազգը համախմբող գաղափարը չէ: Հանուն ինչ-որ տնտեսական շահի այդ ո՞ր հայն իր բնակարանը կտա թշնամուն, ինչպե՞ս կարող ենք նման բան մտածել:

Այսպիսի մոտեցումները պառակտում են ազգը: Կան հիմնասյուներ, որոնց վրա հենվում է ազգը: Դրանցից մեկը լեզուն է, ինչը, ցավոք, դադարել է միավորիչ դեր խաղալ, քանի որ աշխարհասփյուռ հայերիս մերօրյա սերունդներն արդեն հայերեն չեն խոսում: Անգամ մտածելակերպով են աշխարհի տարբեր երկրներում բնակվող հայերն իրարից տարբերվում: Այս վիճակում մեզ միավորողը քաղաքակրթությունն է ու կրոնը:     Այսօր հայության համախմբման առումով Վեհափառ հայրապետը լուրջ  անելիք ունի:  Մյուս կողմից, մեր եկեղեցին լուրջ անելիք ունի ներկայիս Թուրքիայի տարածքում հետևյալ իմաստով. մենք Թուրքիայի տարածքում ունենք հազարավոր քառակուսի կիլոմետրերով ոչ միայն էթնիկական, այլև եկեղեցական  հողեր:  Կան պատմական արխիվներ   և’ Էջմիածնում, և’ Անթիլիասում, և Ստամբուլում, որոնք ապացուցում են այդ փաստը: Այնպես որ, մենք պետք է Թուրքիայից պահանջենք նվազագույնը` վերադարձնել մեր եկեղեցապատկան հողերը: Մեր եկեղեցին պարտավոր է տեր կանգնել իր ունեցվածքին:

-Իսկ դա իրավաբանորեն   հնարավոր քայլ համարո՞ւմ եք:

– Ես համոզված եմ, որ իրավաբանորեն հնարավոր է հասնել դրան: Պարզապես հարկավոր է այսօր իսկ բարձրաձայնել այդ մասին: Մեր բոլոր եկեղեցիներն ունեցել են  իրենց հողատարածքները, իրենց գերեզմանները, և դրանք, կրկնում եմ, ոչ թե Օսմանյան կայսրությանն են պատկանել, այլ Հայ Առաքելական  եկեղեցուն: Եվ ուրեմն` հարց է առաջանում. ինչո՞ւ առ այսօր մեր եկեղեցին որպես պահանջատեր հանդես չի եկել: Խորհրդային տարիներին նման պահանջի բացակայությունը հասկանալի էր: Բայց այսօր ինչո՞ւ դա չենք  անում: Մենք եկեղեցիների միջազգային միության անդամ ենք և այդ քայլին դիմելու բոլոր իրավական հիմքերն ունենք:

– Երբևէ  նման առաջարկով դիմե՞լ եք Մայր Աթոռ Սուրբ Էջմիածին:

-Մոտավորապես մեկ ու կես տարի առաջ դիմել եմ, բայց ոչինչ չստացվեց:  Եթե մեր եկեղեցին գնա այդ քայլին, ապա թող վստահ լինի, որ իր թիկունքում ողջ հայ ժողովուրդն է:

Հարցազրույցը` Արմենուհի ԿԱՐԵՅԱՆԻ