Armar.am-ի բացառիկ հարցազրույցը ֆրանսահայ մաթեմատիկոս, պատմության դոկտոր Արմեն -Կլոդ Մութաֆյանի հետ

-Ինչպիսի՞ն է ձեր կարծիքն ու վերաբերմունքը հայ-թուրքական արձանագրությունների մասին։

– Անցած տարի, ապրիլի 24-ի առիթով երբ Հայաստանում էի, ու ապրիլի 22-ին Հայաստանի և Թուրքիայի միջև ստորագրվեցին այդ նախնական փաստաթղթերը, ես շատ բարկացած ասացի, որ դա ոճիր է եղեռնի զոհերի հանդեպ ։

Ինչ վերաբերում է ներկայիս իրավիճակին, ասեմ, որ սկզբունքորեն դեմ չեմ, որ երկու երկրների միջև ընթանան  բանակցություններ։ Ես միշտ ասել եմ, որ թշնամու հետ պե՛տք է բանակցել։ Երբ ՀՀ նախագահը Ֆրանսիա եկավ, դաշնակցական չլինելով, ես էլ մասնակցեցի դաշնակցության կազմակերպած ցույցին: Իսկ այդ ցույցը  կազմակերպվել էր,  որպեսզի ասեինք՝ ո՛չ, սկզբունքորեն՝ ո՛չ։  Ես մասնակցեցի ցույցին, քանի որ ինքս էլ համաձայն չեմ, որ ՀՀ նախագահը հայության անունից փաստաթղթեր ստորագրի , հետո միայն գա ու մեզ բացատրի: Նա պետք է Սփյուռք այցելեր մինչ համաձայնություն տալը։ Ընդունում եմ, որ սահմանները բացելու խնդիրը Հայաստանի Հանրապետության գործն է, որ նման խնդիրները Հայաստանում պետք է վերլուծվեն։ Բայց եղեռնի խնդիրը… ովքե՞ր են դրա ժառանգորդները։ Հայաստանում նրանք շատ են, բայց հիմնականում դա մենք ենք` սփյուռքահայերս։

Պատմաբանների խումբ պետք է կազմեն,  մեզ ուզում են հավատացնել` իբր թե այնտեղ Ցեղասպանության մասին չպետք է  խոսվի։ Բա ուրիշ էլ ինչի՞, եղանակի մասի՞ն պետք է խոսեն։ Թուրքերը շատ լավ գիտեն, թե ինչի մասին պետք է խոսեն։ Պետք չէ երբեք մոռանալ, որ թուրքական դիվանագիտությունը, օսմանի դիվանագիտության ժառանգորդն է։ Նրանց` այդ հարցում հավասարը չկա աշխարհում ։ 20-րդ դարում նրանք կարողացան բոլոր մեծ պետություններին «իրենց գրպանը դնել»։

Սևրի դաշնագիրը ջնջել տվին, Լոզանի դաշնագիրը ստորագրեցին, որն ի նպաստ իրենց էր, բայց այնտեղ մի քանի կետեր կային, որ իրենց ձեռնտու չէին, մեկ-մեկ խախտեցին այդ կետերը, ոչ ոք բան չասաց։ Հիմա էլ այս արձանագրությունները ստորագրեցինք, այնտեղ Ղարաբաղի մասին ոչ մի տող չկա, բայց հաջորդ օրն Էրդողանն ասաց, որ դրանք երբեք չեն վավերացվի, մինչև Ղարաբաղի հարցը չլուծվի։ Սա է իրենց մշտական խաղը, որպեսզի մեծ պետություններին գոհացնեն, ասում են՝ մենք զիջումներ արեցինք։ Հետո  «մոռանում» են ու «զիջումներն» իրենց օգտին` հաղթանակի վերածում։ Այդ է նրանց դիվանագիտությունը։ Հայերն ի՞նչ անեն նրանց դիվանագիտության դեմ։ Հայաստանը 1375թ. հետո, բացի առաջին հանրապետության երկու տարիներից, պետականություն չի ունեցել։ Այսինքն՝ դիվանագիտական ժառանգություն չկա։ Էդվարդ Նալբանդյանին կամ Սերժ Սարգսյանին չենք կարող համեմատել Դավիթօղլու կամ Էրդողանի հետ, որոնք աղվես են։ Թուրքական դիվանագիտությունը շատ ուժեղ է, և երբեք այն չպետք է թերագնահատել։ Ինչո՞ւ է Թուրքիան  հիմա ուզում ստորագրել այդ փաստաթղթերը, որովհետևԵվրոպա է ուզում մտնել։ Գիտեն, որ այդ ճանապարհին, եթե մի քանի քայլ չանեն Հայաստանի հանդեպ, Եվրոպա մուտք չեն ունենա։

Հիմա բոլորը շատ ուրախ են, ինչ լավ է, ստորագրեցին։ Հիմա ֆրանսիական մամուլը գրում է, որ արձանագրությունները ստորագրել են, և դա Հայաստանի և Թուրքիայի գործն է միայն, դրան չպետք է խառնվել։ Բայց չէ՞ որ հենց դա էր թուրքերի նպատակը։ Հայ դիվանագետներն ինչպե՞ս չհասկացան դա։

Կրկնում եմ, բանակցություններին դեմ չեմ, բայց պետք է շատ զգույշ լինել։ Իսկ եթե այնտեղ ցեղասպանության խնդիրը կա, ուրեմն համայն հայության հետ պետք է բանակցել, ապա միայն որոշել։ Հայաստանի Հանրապետությունն իրավունք չունի եղեռնի խնդիրն ինքնուրույն շոշափել։

–Ադրբեջանում Ֆրանսիայի դեսպանը հայտարարել է, որ ֆրանսահայությունը արձանագրությունների ստորագրումից հետո հաշտվել է այդ մտքի հետ և…

-Ոչ։ Դա բոլորովին սխալ է։ Գիտեք ինչ եղավ, Փարիզում դաշնակցության հրավիրած ցույցը շատ խաղաղ բնույթ էր կրում։ Մենք Կոմիտասի արձանի մոտ սպասում էինք ՀՀ նախագահին, որպեսզի նրան ասենք մեր կարծիքը։ Բայց հայաստանյան կողմի ներկայացուցիչները դիմեցին ֆրանսիական ոստիկանությանը, որպեսզի նրանք ցրեն ցույցը, և տեղի ունեցավ այն, ինչը շատերը տեսան։ Դրանից հետո ֆրանսահայ համայնքի կազմակերպություններից ու կուսակցություններից մեկական ներկայացուցիչ և մի քանի անկախ անձնավորություններ «ընտրվեցին», որպեսզի հանդիպեն ՀՀ նախագահին։ Նման դեպքերում ինձ հրավիրում էին, այս անգամ չհրավիրեցին: Միայն դաշնակցությունն էր այդտեղ ընդդիմադիր, և այնպիսի տպավորություն ստեղծվեց, որ ողջ հայությունը շատ ուրախ է արձանագրությունների ստորագրման փաստով։

-Այս ամենն այլ հունով տանելու ճանապարհ տեսնո՞ւմ եք։

– Երբ փաստաթղթերն արդեն ստորագրված են, հիմա ինչ-որ բան փոխելը շատ դժվար է, որովհետև ստորագրող պետությունները շատ գոհ են։

-Ի՞նչ հետևանքներ կարող է ունենալ փաստաթղթերի վավերացումը Հայաստանի և Սփյուռքի համար։

-Նախ ասեմ, որ չեմ կարծում, թե թուրքերը կբացեն սահմանը, կարծում եմ, որ դա ընդամենը խաղ է նրանց կողմից։ Երկրորդ՝ ղարաբաղյան խնդրի շուրջ Թուրքիայի պնդումներն ու Բաքվի բողոքներն այդ խաղի մի մասն են։ Արդեն Անկարան ու Բաքուն համաձայնության են եկել ու այդ աղմուկը բարձրացրել են, որ հետագայում ցույց տան, թե այդ խնդրում իսկապես զիջում կատարեցին, հետո կամաց-կամաց կփորձեն իրենց նպատակին հասնել։

Այստեղ ո՞վ պետք է բավարար ուժ ունենա ոչ միայն հասկանալու, այլև մեծ պետություններին արթնացնելու համար, որովհետև հիմա, բացի հայ ժողովրդի մեծ մասից, բոլորը գոհ են. թե՛ Ռուսաստանը, թե՛ ԱՄՆ-ը, թե՛ Եվրոպան։

–Դուք կիսո՞ւմ եք այն մտավախությունները, որ արձանագրությունների վավերացմամբ կպառակտվի Հայաստանն ու Սփյուռքը։

-Այո, բայց…վերջերս ինտերնետով մի փաստաթուղթ ստացա՝ ստորագրելու համար։ Ես այն չստորագրեցի։ Ինչո՞ւ։ Որովհետև այնտեղ գրված էր, որ այդ արձանագրությունների նպատակը Սփյուռքը և Հայաստանն անջատելն է։ Այդպես չէ, քանի որ դա ոչ թե նպատակը, այլ՝ հետևանքն է։ Ինչո՞ւ պետք է Հայաստանի իշխանությունները հատուկ նպատակ ունենան  անջատվել Սփյուռքից։ Եթե նման նպատակ լիներ, ուրեմն  ՀՀ նախագահը չէր  գա ու  չէր փորձի «հաշտվել» Սփյուռքի հետ։

– Եթե Արձանագրությունները վավերացվեն, ի՞նչ դիրք պետք է ընդունի Սփյուռքը։

-Ինչպես գիտեք, երկու երկրների խորհրդարանները պետք է վավերացնեն այդ փաստաթուղթը։ Երևակայեք, թե հիմա ի՜նչ ահավոր վիճակի մեջ ենք։ Արձանագրությունները չվավերացնելու մեր հույսն այն է, որ Թուրքիայի ազգային ժողովը դրանք չվավերացնի։ Եվ ո՞վ կարող նրանց մղել այդ քայլին. միայն թուրք ֆաշիստները, որոնք ծայրահեղորեն դեմ են։ Երևակայեք, թե ի՜նչ ահավոր բան է, մենք, որ Ցեղասպանություն վերապրածների ժառանգորդներն ենք, պետք է այդ ցեղասպանության իրագործողների ժառանգորդների վրա հույս դնենք։ Ես անկեղծորեն եմ ասում, եթե «շնորհիվ» թուրք ֆաշիստների չվավերացվի, ես շատ ուրախ կլինեմ։

-Իսկ եթե վավերացվի՞։

-Եթե վավերացվի, ես կարծում եմ, որ դա շատ հետևանք չպետք է ունենա, որովհետև այդ ամենը դրսի համար է…Թուրքերի նպատակը այդ փաստաթղթերը ստորագրելը չէր, նրանց քայլն ուղղված է մեծ տերություններին։ Պարզապես,  ՀՀ իշխանությունները օգնեցին նրանց։

Հարցազրույցը՝ Գոհար Փիլթոյանի