2004 թվականի աշնանը, երբ «Եհովայի վկաններ» կրոնական կազմակերպությունը պաշտոնապես գրանցվեց Հայաստանում, հայ հասարակության լայն շերտեր` ուսանողներ, մտավորականներ, պաշտոնյաներ, հասարակական գործիչներ և եկեղեցու հազարավոր հավատացյալներ, արդարացիորեն իրենց բողոքի ձայնը բարձրացրեցին: Կատարվածը տեղիք տվեց նաև հասարակական լայն քննարկումների: Հասարակությունը, ավելի իրազեկ դառնալով աղանդավորական շարժումների `քայքայիչ և հոգեվնաս գործունեությանը, շահագրգիռ բոլոր կողմերից թե  պետությունից, և թե` եկեղեցուց, պահանջեց համապատասխան քայլեր ձեռնարկել վերջ տալու աղանդավորական շարժումների ագրեսիվ գործունեությանը:

Աղանդավորական կազմակերպությունների հանդեպ հայ հանրության նման հակադարձումը ևս մեկ անգամ փաստեց, որ հոգևորը մեր կյանքի անբաժանելի մասն է կազմում, և աղանդավորների գործունեության, նրանց կազմակերպություններին պետական գրանցում տալու հարցը լրջագույն մոտեցում է պահանջում և որ ամենակարևորն է`  խնդիրը  հարկ է դիտարկելով ոչ միայն աստվածաբանական հարթությունից, այլ` և  քաղաքական, և տնտեսական տեսանկյուններից:

Դեպքերի զարգացման նախնական փուլում ստեղծվեց բավականին  բարդ իրավիճակ:  Սկսեցին հնչել տեսակետներ, թե իբր Հայաստանը գտնվում է  հոգևոր փնտրտուքի մեջ: Հայտնվեցին մարդիկ, ովքեր աղանդավորական կառույցների մուտքին զուգահեռ հասարկության մեջ սկսեցին տարածել Հայոց եղեկեցին վարկաբեկող ստահոդ` դրանով իսկ խիստ վտանգավոր կարծիքներ. ինչպես, օրինակ, թե իբր Գրիգոր Լուսավորիչը հոգեորս է եղել և կամ հայ եկեղեցու հոգևորականները թշնամություն են քարոզում:

Խնդիրն ավելի էր բարդանում, երբ հարցը վերաբերում էր տերմիններին: Արդյո՞ք, հնարավոր էր իրավական սահմանում տալ եկեղեցի, աղանդավորություն և հոգեորսություն հասկացություններին: Հարց էր առաջանում, թե ինչպե՞ս են այս եզրերը օգտագործվելու կրոնական կազմակերպությունների և խղճի ազատության մասին օրենքում: Եվ վերջապես, հնարավո՞ր է այս տերմինների իրավական օգտագործումը:

Նկատենք, որ հարցն առ այսօր առկախ է և հրատապ: Խնդիրն ավելի է բարդանում, երբ դեռ զարգացման փուլում գտնվող և այս բնագավառին առնչվող հայրենական օրենքները լրամշակման և խմբագրման են ենթարկվում` համապատասխանեցվելով միջազգային օրենքներին:

2005թ. ամռանը Հայաստանում գործող միջազգային կազմակերպությունների հովանավորությամբ տեղի ունեցած քննարկումներից մեկի ժամանակ` խնդրո առարկա հարցերի շուրջ հանդես եկա որպես բանախոս, խնդիրն այսօր ևս  այնչափ արդիական է, որ  հարկ եմ համարում` որոշ խմբագրումներով ներկայացնել այն ստորև: Եվ այսպես.

Ավանդական եկեղեցի

Վերջին շրջանում հայ իրականության մեջ հաճախ է կիրառվում ավանդական եկեղեցի հասկացությունը: Հաճախ Հայ առաքելական եկեղեցու կողքին ավանդական են համարում հայ կաթոլիկ և հայ ավետարանական եկեղեցիները: Սա մի երևույթ է, որ բնորոշ է, հատկապես, հայկական սփյուռքին: Սակայն ներկա կրոնական բազմազանության և եկեղեցիների բաժանվածության համատեքստում, ոչ միայն դժվար է սահմանել և ընդհանուր հայտարարի գալ «ավանդական» բառի շուրջ, այլև նկարագրել, թե ո՞րն է ավանդական եկեղեցին:

«Ավանդական եկեղեցի» հասկացություն գոյություն չունի եկեղեցաբանության մեջ: Վերջինս աստվածաբանության այն ճյուղն է, որի ուսումնասիրության առարկան եկեղեցին է` իր պատմական և աստվածաբանական զարգացման մեջ:

Աստվածաբանության այս ճյուղն ուսումնասիրում է եկեղեցին, որ «Աստծո ժողովուրդն» է, «Քրիստոսի մարմինը»,  «Սուրբ Հոգու համայնքը»,  որը սպասում է Աստծո արքայությանն աղոթքով և պաշտամունքով (Liturgia)` Աստծո Ավետարանը աշխարհին տարածելով (Koinonia) և մարդկության կարիքները հոգալով (Diakonia): Եկեղեցին օժտված է եռաստիճան նվիրապետությամբ, խորհուրդներով և ինստիտուցիոնալ կառույցներով: Այն ունի իր Սուրբ Գիրքը, իր ուսմունքը, ավանդությունը, որոնք թափանցիկ, պարզ և հասու են իր անդամների համար: Այս եկեղեցին հաստատվել է Քրիստոսի կողմից և տարածվել աշխարհով մեկ` զարգանալով մշակութային, ընկերային, տնտեսական և քաղաքական տարբեր պայմաններում: Տարբեր երկրներում հաստատված Քրիստոսի եկեղեցու ճյուղերը կոչվում են տեղական եկեղեցիներ և կազմում    ընդհանուրի մասը: Եկեղեցին իր գործունեությունը ծավալում է աղոթքով, խորհրդակատարական կյանքով և ընկերային ու հասարակական գործունեությամբ:

Եկեղեցու պատմությանը հայտնի են նաև եկեղեցիների ուղղափառ, կաթոլիկ, բողոքական անվանումները, որոնք որոշչի դեր են կատարում` ցույց տալով եկեղեցու վարդապետական ուղղվածությունը: Եկեղեցու պատմությանը հայտնի են նաև «պետական եկեղեցի», «ազգային եկեղեցի», «հաստատված եկեղեցի», «ազատ եկեղեցիներ» անվանումները, որոնք ցույց են տալիս պետության հետ ունեցած նրանց հարաբերությունները:

«Ավանդական եկեղեցի» հասկացությունը խորթ է եկեղեցու պատմությանը: Որոշիչը ճշգրտորեն չի բացահայտում որոշյալին: Ժամանակակից հայոց լեզվի բացատրական բառարանում «ավանդական» հասկացությունը նշանակում է` ավանդությամբ հասած, սերնդեսերունդ փոխանցված: Ուստի կարող ենք նշել, որ ավանդական եկեղեցի ասելով հասկանում ենք այն եկեղեցին, որ դարերով գոյություն ունի տվյալ երկրի տարածքում, և այդ երկրում ապրող ժողովրդի ծնած, հաստատած ու սերնդեսերունդ փոխանցած եկեղեցին է: Հայ իրականության մեջ ավանդական կարող է համարվել միայն Հայ առաքելական եկեղեցին, որը լինելով ազգային եկեղեցի կոչված է իր կարծիքն արտահայտելու ոչ միայն հոգևոր և բարոյական, այլև քաղաքական ու տնտեսական հարցերի շուրջ, այդ կերպ իր նպաստն ու մասնակցությունը բերելով մեր պետության զարգացման և հզորացման գործում: Ի հավելումն այս ամենի Հայ եկեղեցին ամբողջացնում է և հնարավորություն ունի միավորելու համայն հայությանը: Այն Մայր Աթոռ Սուրբ Էջմիածին կենտրոնով պատասխանատվություն է կրում Հայ ժողովրդի առջև ոչ միայն մայր հայրենիքում, այլև ի սփյուռս աշխարհի` պահպանելու հոգևոր Հայաստանը և մեր ազգային ինքնությունը:

Աղանդ

Այսօր մեզ համար խիստ հրատապ է խոսել նաև աղանդների մասին և փորձել սահմանել, թե ինչ է աղանդը: Գոյություն ունի աղանդի մի քանի սահմանում: Դասական առումով աղանդ համարում են կրոնական այն ուղղությունը, որը շեղվում է կրոնական գլխավոր ուղղությունից և սխալ վարդապետություն է քարոզում: Այս սահմանումը ներկայումս կորցրել է իր նախկին իմաստը:

Օտար և ինչպես նաև նոր ստեղծվող հայրենական գրականության մեջ օգտագործվում է «Կրոնական նոր շարժումներ» անվանումը: Այս տերմինը ներառում է շարժումների հսկայական խմբեր, որոնք մեկը մյուսից տարբերվում են իրենց ծագմամբ, հավատալիքներով, իրենց նպատակներով, կառուցվածքով և կազմակերպությամբ: Կան շարժումներ, որոնք ծագել են արևելյան աղանդավորական շարժումներից և քրիստոնեական արմատներ ունեն, կան շարժումներ, որոնք առաջացել են բնիկ ժողովուրդների և ցեղային ավանդույթներ ունեցող խմբերի ու տիեզերական կրոնների զուգահեռման արդյունքում: Կան շարժումներ, որոնք ներկայացնում են օկուլտիստական և գնոստիկյան խմբեր:

Եթե այս շարժումները նոր են, ապա, բնականաբար, չենք կարող ասել, թե սրանք լավն են կամ վատը, աղանդավորական են, թե ոչ: Իսկ դրա համար անհրաժեշտ է նախ և առաջ ուսումնասիրել այս շարժումները և պարզել`

– ովքե՞ր են դրանց հիմնադիրները:

-ինչո՞ւմ են տեսնում իրենց առաքելությունը և կամ ի՞նչ մեթոդներով են այն իրականացնում:

– ինչպիսի՞ն է նրանց քաղաքական և ընկերային առաքելությունը:

-արդյո՞ք, նրանք մարդկանց խաբելու և ծուղակը գցելու սկբունքներով չեն առաջնորդվում:

Հայաստանի համար դրանք այլ իմաստ ունեն, ուրիշների համար` այլ: Կան կրոնական նոր շարժումներ, որոնք մեզ համար թեև նոր են, սակայն այլ երկրներում գործում են երկար տարիներ: Մի երկրում դրանք ազատորեն գործում են, մեկ այլ երկրում արգելված են: Կան կրոնական նոր շարժումներ, որոնք թեև ունեն քրիստոնեական ծագում, սակայն իրենց գործելաոճով դասվում են ամենավտանգավոր կրոնական կազմակերպությունների շարքին: Ավետարանում կա հայտնի ճշմարտություն. յուրաքանչյուր ծառ իր պտղից է ճանաչվում: Աղանդավորական շարժումն իր գործելաոճից ճանաչելու փորձ են կատարել ֆրանսիական բողոքական եկեղեցիները, որոնք հաջողել են մի հրաշալի փաստաթուղթ ստեղծել, ըստ որի`

* աղանդավորությունը մի այնպիսի խումբ, կազմակերպությունն է, որն ունի իր առաջնորդը, և որը հանդես է գալիս որպես միակն ու անհերքելին: Նա գործում է որպես գայթակղեցնող կամ բռնակալ (դեսպոտ): Իր հետևորդների համար կուռք է, ումից կամ վախենում են, կամ պաշտում:

* աղանդավորական խումբը ներկայացնում է փրկության իր ուսմունքը, որպես միակը և վերջնականը, որը կարող է ամբողջական գիտելիքներ և ճիշտ պատասխան տալ ձեր բոլոր խնդիրներին: Միանալով «կանչվածների» խմբին` դու կարող ես խուսափել այն մարդկանցից, որոնք կորստյան են դատապարտված:

* ըստ այս խմբի համոզմունքների ու ճշմարտությունների` պետք է բոլոր կապերը խզել ընկերների, ծանոթների ու շրջապատի հետ` անգամ խախտելով մարդու իրավունքները:

* աղանդավորական խումբը գործածում է մարդկանց հավաքագրման և մեքենայության այն մեթոդները, որոնք ցրում են բոլոր տեսակի կասկած հարուցող հարցերը և հաճախ առաջ բերում հետևորդի անհատականության մերժում, դիմազրկում: Լավագույն դեպքում խումբը նրան առաջարկում է պարզունակ պատասխաններ ու գործնական այնպիսի կանոններ, որոնք նրան ազատում են իր կյանքը բարդացնող երևույթներից:

* աղանդավորը աստիճանաբար արմատավորվում է խմբի կենսակերպի մեջ` առանց քննական, քննադատական մտածումների, որոնք նրան թույլ կտան իր անհատական դատողություններն անել: Այդ խմբում նրա մասնակցության ապագան իր համար նույնքան մութ ու անորոշ է, որքան որ այդ խումբը արտաքինից:

* Հետևորդը շահագործվում է (ինտենսիվ աշխատանք, դրամական պարգևներ), և առաջնորդները նրա մեջքի ետևում օգուտ են քաղում: Այս խարդախությունները ոչ միայն հետապնդում են անհատական հարստացման նպատակներ, այլև ելնելով խմբի հետաքրքրություններից` կարող են անցնել զգուշավորության տարրական կանոններըª անտեսելով անհատներին, վտանգելով նրանց ու նրանց ընտանիքների ապագան:

* վտանգները բազմազան են. սպառնում են առողջությանը, ազատություններին, երեխաների կրթությանը, նույնիսկ այն աստիճան, որ դժվար է իմանալ, թե ինչ է կատարվում փակ խմբում:

* խումբը հոգեորսությամբ է զբաղվում: Այն գայթակղությամբ, բռնի ուժով դեպի իրեն է ձգում մարդկանց նպատակ ունենալով որքան հնարավոր է նրանց արագ ներքաշել աղանդավորական խմբերի մեջ և խզել անցյալում ունեցած կապերը:

* Ինչքան առաջ ես գնում խմբում, այնքան ավելի է դժվարանում այնտեղից դուրս գալը:

* Խումբն իր ներսում բացառում է ամեն տեսակ զանազանություն (բոլոր հետևորդները միևնույն ուղղվածությունն ու նպատակներն ունեն), և արգելվում է կենսակերպի փոփոխությունը կամ տարակարծությունը:

Ի տարբերություն աղանդների` եկեղեցիները բաց են մշակութային զանազան տարբերությունների, ավանդույթների հարստության և հաստատության կանոնավորության առջև և վստահաբար երաշխավորում են խմբերի և անհատների հոգևոր ու հոգեկան, ինչպես նաև ֆիզիկական առողջությունը: Քրիստոնեությունն իր սկզբնավորման առաջին օրից գերակա տեղ է տալիս մարդու ընտրելու իրավունքին, քանի որ Աստված մարդուն ազատ է ստեղծել և տվել է ազատ գործելու հնարավորություն: Աստված Ադամի ձեռքերը չշղթայեց, որ կենաց ծառից չօգտվի, այլ նրան պատվիրան տվեց: Ամեն ինչ կախված էր նրա ազատ կամքից` ընտրելու կամ չարը, կամ բարին: Քրիստոնեությունը միայն բարին և լավը գործելու օրինակ է ցույց տալիս:

Կարևոր է միշտ հիշել աղանդավորական գործունեության բոլոր վտանգները: Վտանգն առկա է հենց այն ժամանակ, երբ խումբն սկսում է կուրորեն հետևել իր գուրուին, անդամներին դրդել` խզել կապերը հարազատների հետ, վերացնել հոգևոր պայքարի նախադրյալները, պատսպարվել իրենց երևակայական աշխարհում:

Վտանգավոր են նաև այն աղանդավորական խմբերը, որոնք, փաստորեն, քողարկում են մյուսների վախը, որտեղ հաստատության անվտանգությունը կամ խմբի ջերմությունը (այնտեղ, ուր քեզ լավ ես զգում) վերածվում է վախի և զգուշավորության: Սրանց վտանգներից մեկն էլ անդամներ շահելն է, որը հայտնի է հոգեորսություն անունով:

Հոգեորսություն

Ոչ պակաս կարևոր և լուրջ հարց է հոգեորսության սահմանումը: Այն երկար տարիներ էկումենիկ երկխոսությունների քննարկման նյութ է եղել: Էկումենիկ շրջանակներում սրանք դիտարկվել են, հատկապես, կրոնական բազմազանության և խղճի ու համոզմունքի ազատության օրենքների համատեքստում: 1961 թ. ԵՀ երրորդ ընդհանուր ասամբլեան Միսիոներական միջազգային խորհրդի հետ համատեղ հրապարակել է «Քրիստոնեական վկայություն, հոգեորսություն և կրոնական ազատություն» վերնագրով փաստաթուղթը, 1970 թ. հռոմեական կաթոլիկ եկեղեցու և ԵՀ -ի   համատեղ աշխատանքային խումբը հրապարակել է «Ընդհանուր վկայությունն ու հոգեորսությունը» փաստաթուղթը, 1997 թ. «Ավետարանում և առաքելություն» հանձնախումբը հրապարակել է «Դեպի ընդհանուր վկայություն, կոչ` որդեգրելու պատասխանատու հարաբերություններ առաքելության մեջ և մերժելու հոգեորսությունը» խորագրով փաստաթուղթը:

Համաձայն այս փաստաթղթերի` առաքելությունից հոգեորսության անցնելու սահմանը մտադրության ու նպատակի մեջ է: Հոգեորսությունը ներառում է «այն անձանց կարիքի, թուլության կամ կրթության բացակայության չարաշահում, որոնց քարոզում են»: Նույնիսկ դատապարտվում է այլ կրոնների համոզումների նկատմամբ անարդար և անգնահատելի մոտեցումը: Հոգեորսությունը համարվում է «վկայության ապականում»:

Այստեղ մի քանի կետերով նշենք այն հատկանիշները, որոնցով հոգեորսությունը տարբերվում է իրական առաքելությունից:

Այլ եկեղեցու ուսմունքի, հավատալիքների և փորձառության անարդար քննադատություն` առանց փորձելով այն հասկանալ և այդ հարցերի շուրջ երկխոսության մեջ մտնել, պատկերապաշտները մեղադրվում են կռապաշտության մեջ, ոմանք էլ ծաղրում են, թե Մարիամին ու սրբերին կուռքեր են դարձնում և աղոթում են մահացած մարդկանց համար:

Տվյալ եկեղեցին կամ մի հարանվանություն ներկայացնում են որպես «ճշմարիտ եկեղեցի՚, իսկ ուսմունքը` որպես «ճշմարիտ հավատք» և փրկության միակ ուղի` մերժելով այլ եկեղեցիների մկրտությունը` որպես անարժեք, և համոզելով մարդկանց կրկին մկրտվել:

Պնդում են, թե իրենց եկեղեցին անհամեմատ ավելի վեհ հոգևոր և բարոյական կարգավիճակ ունի մյուս եկեղեցու կարծեցյալ խնդիրների և թուլությունների համեմատ:

Իրենց եկեղեցու համար նոր անդամներ շահելու նպատակով մյուս եկեղեցու առկա խնդիրներից օգտվելն ու անարդար կերպով առավելություններ ձեռք բերելը:

Մեկ այլ եկեղեցուն միանալու համար մարդասիրական օգնություն կամ կրթական հնարավորություններ մատուցելը:

Ուրիշներին` իր եկեղեցի բերելու նպատակով քաղաքական, տնտեսական, մշակութային և էթնիկական ճնշում գործադրելը:

Քրիստոնեական դաստիարակության և կրթության բացակայության առիթից օգտվելը, որը մարդկանց խոցելի է դարձնում իրենց եկեղեցին փոխելու առումով:

Իրենց եկեղեցական պատկանելությունը փոխելու համար մարդկանց ֆիզիկական բռնության կամ բարոյական ու հոգեբանական ճնշման ենթարկելը:

Անընդհատ հեռախոսազանգերի, նյութական և հոգևոր վնասների միջոցով մարդկանց վրա բռնանալը, մասնավոր եկեղեցու կողմից փրկության «ավելի գեր» ճանապարհ առաջարկելը:

«Դարձի բերելու նպատակով» մարդկանց մենությունը, հիվանդությունը, հոգեբանական ծանր վիճակը չարաշահելը և նույնիսկ իրենց սեփական եկեղեցիով հիացնելը:

Ամփոփում

Հայ իրականության մեջ գործում են կրոնական բազմաթիվ շարժումներ: Հայ հավատացյալը, անշուշտ, չի հրավիրել նրանց գալու և գործելու այստեղ: Նրանք եկել են և մխրճվել մեր ժողովրդի կյանք: Տեսանք, թե նրանք ինչ մեթոդներ կարող էին կիրառել:

Այս հարցերը բաց են քննարկման համար: Ներկա հրամայականների լույսի ներքո պատմության և աստվածաբանության տեսանկյունից փաստերի և արժեհամակարգի ճիշտ գնահատման, դրանց վերլուծության անհրաժետություն կա` աստվածաբանների, հոգեբանների, մշակութաբանների, միջազգայնագետների, իրավաբանների, փիլիսոփաների և այլ փորձագետների ներգրավմամբ: Այն անհրաժեշտ է, որպեսզի հոգևորի ձգտող անձը չխաբվի և ճիշտն ընտրելու ու տեսնելու հնարավորություն ունենա:

Սա ոչ միայն եկեղեցու, այլև ողջ հասարակության խնդիրն է: Այս ամենը ոչ միայն մեր ազգային շահերից է բխում, այլև ձեռնարկներ են, որոնք ուղղված են քաղաքացիական առողջ հասարակության ձևավորմանն ու մեր երկրում ժողովրդավարական գործընթացների զարգացմանը:

Հայր Հովակիմ Մանուկյան,

Մայր Աթոռ Սուրբ Էջմիածնի Միջեկեղեցական հարաբերությունների Գրասենյակի վարիչ

Թեգեր` աղանդ, Եհովայի վկաններ