Վաղնջական ժամանակներից հայերը Նոր տարին դիմավորել են մարտի 21-ին՝ գարնանային գիշերահավասա­րի օրը, ինչը պատահական չէր։ Խորհուրդն այն է, որ բնությունը հարություն է առնում գարնան սկզբին և այդ օրն էլ հայ մարդը տոնել է որպես  Նոր տա­րվա սկիզբ: Այս տոնը հայերը նշել են մեծ տոնակատարություններով, փառաբանելով բնության զար­թոնքը` աղերսել աստվածներին, որ տարին բերքառատ լինի (այսօր էլ արիական որոշ ժողովուրդներ՝ պարսիկները, աֆղանները, իբրև տարեսկիզբ՝ ընդունում են մարտի 21-ը)։

Հայկական երկրորդ տարեգլուխը եղել է Նավասարդի 1-ը (օգոս­տոսի 11-ը)։ Ըստ ավանդույթի, Հայկ նահապետը Հայոց ձոր գավառում սպանել է բռնակալ Բելին` ազատություն պարգևելով իր տոհմին ու հետնորդներին։ Այդ հաղթությունը ենթադրաբար տեղի է ունեցել մ.թ.ա. 2492 թ. օգոստոսի 11-ին: Օգոստոսյան տոնը հայերը կոչել են Նավասարդ, որ նշանակում է Նոր տարի։

18-րդ դարում` Սիմեոն Երևանցի կաթողիկոսի օրոք, որպես Նոր տարվա սկիզբ ընդունվեց հունվարի 1-ը (համապատասխանեցնելով քրիստոնեական մի շարք երկրներում ընդունված տարեսկզբի հետ), թեև  մինչև 19-րդ դ. կեսերը հայկական շատ գավառներում (Սյունիք, Արցախ, Ուտիք) Նոր տարին շարունակում էր տոնվել օգոստոսին։ Միայն 20-րդ դարի սկզբներից որպես տարվա սկիզբ տոնելը համընդհանուր դարձավ հունվարի 1-ը։

Նոր տարին սկսվում էր դեկտեմբերի 30-31-ին, ամանորյա խմորեղեն պատրաստելով։ Խմորեղենի մեջ ամենագլխավոր դերը հատկացվում էր «Տարի» հացին, որը տափակ հաց էր՝ երեսը զար­դարված ընկույզով, չամիչով, սերմերով ու պտուղներով, որոնք արտա­հայտում էին առատության գաղափարը։ «Տարի» հացի մեջ սովորաբար դնում էին դրամ կամ ուլունք և այն բաժանում ընտանիքի անդամների թվով։ Ում բաժնի մեջ ընկներ ուլունքը, ենթադրում էին, որ տան հաջողու­թյունն ու բախտավորությունն այդ տարի նրա հետ է կապված։  Հնում «Տարի» հացը 12 մասի է բա­ժանված եղել, իբրև 12 ամիսների խորհրդանշան։Տարեհացը կտրում էին մեծ հանդիսավորությամբ՝ Տարեմուտի գիշերը։

Նոր տարվա սեղանի պարտադիր խմորեղենն էր նաև գաթան, որի երեսը զարդարում էին կենդանիների պատկերներով կամ տաճարնե­րի նկարներով, հաճախ մատով փոսիկներ անելով։ Գաթայից ու «Տարի»–ից բացի, Նոր տարվա համար թխում էին զանազան ձևավոր հացեր` «Ասիլ-Բասիլներ», որոնք մարդակերպ էին և խորհրդանշում էին բնության մեռնող ու հարություն առնող աստվածներին` Նարին, Արա Գեղեցիկին, ապա նաև՝ բերքի ու բարիքի հովանավոր աստվածներին։ Դրանցով կատարում էին բազմապիսի գուշակություններ։ Երբեմն տղամարդուն նվիրված ծիսահացը քսակի ձևով էին պատրաս­տում, եթե այն ուռչում էր, գուշակում էին հարստություն, եթե սմքում էր՝ հակառակը։ Նույն ձևով պատրաստում էին «ցորենի հորեր», «հյուսքեր», «սմբակներ», «կկոց», «սղոց», «խոփ», «մատնոց», «կողպեք» և այլն։

Ձևավոր հացերով ոչ միայն գուշակություններ էին անում, այլև շնորհավորում էին միմյանց տոնը և դրանցով «կաղնդում» ջուրը, նոր տարվա նախորդ գիշերը ամբողջ Հայաստանում լայնորեն տարածված էր ջուրը կաղնդելու սովորությունը։ Կեսգիշերին կանայք և երիտասարդ տղամարդիկ իջնում էին գյուղի աղբյուրը և  այն կաղնդում՝ շաղ տալով նրա մեջ սերմեր, պտուղներ կամ թրջելով ծիսահացերը։ Հավատում էին, որ ճիշտ կեսգիշերին ջրի տեղ աղբյուրից ոսկի է հոսում (մի պահ ընդամե­նը) և  աշխատում էին հենց այդ պահին աղբյուրից ջուր բերել։

Հայաստանի գրեթե բոլոր շրջաններում քաջ հայտնի էր   «Կախուկ» կամ «Գոտեկախի» սովորույթը, որն Արևելյան Հայաս­տանում հայտնի էր նաև «ճլոլանք» անվամբ։ Այս սովորույթի էությունն այն էր, որ երիտասարդ աղջիկներն ու պատանիները Նոր տարվա նա­խորդ գիշերը փոքրիկ խմբերով տոպրակներ, գուլպաներ կամ կողովներ ուսած շրջում էին երդիկից երդիկ և դրանք չվանով երդիկից ցած իջեցնե­լով՝ բարեմաղթանքի երգեր էին ասում ու շնորհավորում տնեցիներին։ Տանտիկինը պարտավոր էր լցնել տոպրակը մրգով, չիր ու չամիչով, գա­թայով։ Ի տարբերություն Հայաստանի մյուս շրջանների, Արցախում և Սյունիքում գոտեկախի սովորույթը հայտնի էր հակառակ տարբերակով։ Այստեղ ընդունված էր ընկույզի, չոր մրգերի ու եփած հավերի շարան պատրաստել, որ կոչվում էր «ճլոլունք» և  հարազատների, ավելի հա­ճախ՝ խնամիների երդիկներից ցած իջեցնել։ Նշանված աղջիկներն իրենց հերթին «ճլոլանք» էին իջեցնում նշանածի տան երդիկից և  փախչում, եթե տնեցիներից որևէ մեկին հաջողվում էր բռնել հարսնացուին, ապա նա պարտավորվում էր մտնել փեսացուի տունը, հյուրասիրվել և  նոր գնալ։

Հաջորդ օրը, հունվարի 1-ին, մեծերն այցելում էին միմյանց և նշնորհավորում խնձորով, ընկույզով ու նարինջով։ Գյուղերում տան տղա­մարդիկ պարտադիր կերպով գնում էին շնորհավորելու քահանային և  գյուղապետին, տանելով իրենց հետ միրգ ու ըմպելիք։ Շնորհավորում էին բոլորը բոլորին, քահանան՝ իր հավատացյալներին, ծնողները՝ զավակ­ներին, ուսուցիչներն՝ աշակերտներին և  հակառակը, զոքանչը՛ փեսային, սկեսուրը՝ հարսին, միայն մի բացառությամբ՛ ամուսինը կնոջը չէր շնոր­հավորում և  նվեր չէր տալիս՝ ամոթ համարելով։

Հետաքրքիր է, որ Պոնտոսի շրջանում տանտերը մի ձիթենու ճյուղ էր կտրում բերում տուն, այն՝ իբրև  Կաղանդի ծառ, զարդարում կաղիննե­րով ու ընկույզներով, իսկ առավոտյան տանում էր եկեղեցի՝ քահանային օրհնել տալու։ Կաղանդի ծառի այս օրինակը տոնածառի հայկական տարբերակը չէ՞ արդյոք, մանավանդ, որ հայերը ունեին ծառով տունը զարդարելու սովորույթը (ծառզարդար-ծաղկազարդ)։ Կամ հայոց Կա­ղանդ պապը աղերսներ չունի՞ եվրոպական Ձմեռ պապի հետ, լինելով նրա ավելի վաղ օրինակը (մասնավորապես հիշենք բարեկենդանյան դիմակավորված, զվարճացնող անձերին կամ «Մեծ պապուկ»-ին)։

Ընդհանրապես, Նոր տարվա սեղանին պարտադիր էին յոթ տե­սակ միրգը և  յոթ ճաշատեսակները։

Ամանորյա սովորույթների մի մասն անմիջականորեն կապվում է կրակի, ծառերի, ջրի պաշտամունքների հետ։ Հայաստանի որոշ շրջաննե­րում ընդունված էր Կաղանդի իրիկունը տան կրակարանը կամ օջախը կաղնդելու սովորությունը։ Գերանը, որը վառում էին Նոր տարվա նախորդ իրիկունը, կոչվում էր Տարեմտի քյոթուկ (Լոռիում), որի առկայծող կտոր­ները հետո թաղում էին հանդերում, որպեսզի ապահովեին բերքի առա­տությունը եւ կանխեին կորուստը։ Ավանդական սովորության համաձայն, Կաղանդի գիշերը շատերի տներում ճրագ էր վառվում «տան խերն ու պէրէքէթը չփախչելու համար»։