Ադրբեջանական մշակույթ  այդ դարերում չէր կարող լինել, քանզի ադրբեջանցի ժողովուրդ` որպես այդպիսին, չկար:

Ճարտարապետ Սամվել Կարապետյանն իր կազմակերպության  աշխատակիցների հետ  այս տարի ևս մեկ ամիս ացկացրել է  Արցախում` ուսումնասիրելով հայկական հնագույն մշակութային արժեքները. այս անգամ նրա դիտակետում հայկական  կամուրջներն էին:  Եվ  հոկտեմբերին հայ ընթերցողի սեղանին կդրվի «Արցախի կամուրջներ» գիրքը, որում կներկայացվեն շուրջ 95 կամուրջեր` համապատասխան  լուսանկարներով ու պատմությամբ:

Չնայած հիմնական նպատակը եղել է կամուրջների ուսումնասիրությունը, սակայն  ճարտարապետի գլխավորած խումբը միաժամանակ կատարել է նաև շատ արժեքավոր   այլ աշխատանքներ.  ուսումնասիրվել են    Արցախի մահմեդական հուշարձանները, քանզի ճարտարապետի համոզմամբ, այդ աշխատանքը շատ կարևոր է  զուտ քաղաքական տեսանկյունից:

Խնդիրն այն է, որ դեռ խորհրդային տարիներին ադրբեջանցիները, ուսումնասիրելով Արցախում կառուցված մահմեդական հուշարձանները,  իրենց սովորույթի համաձայն  դրանք  յուրացրել ու վերագրել են իրենց` հայտարելով որպես ադրբեջանական, ինչն ակնհայտորեն սուտ է և հեռու  իրականությունից:

«Հուշարձանի մահմեդական լինելը  դեռ չի նշանակում, որ այն  ադրբեջանական է»,- նկատում է Սամվել Կարապետյանն ու շարունակում ներկայացնել Արցախում պահպանված մահմեդական հուշարձանների պատմությունը:

Եվ այսպես. այն  կարելի է   բաժանել երեք ժամանակաշրջանի: Առաջին, մահմեդական հուշարձաններն ի հայտ են եկել 14-րդ դարասկզբին: Դրանք թուրքմենական` ակոյունլու և կարակոյունլու ցեղերի հուշարձաններն են, և, որ կարևոր է, կառուցված  են բացառապես հայ ճարտարապետների ձեռքով:

«Խաչեն գետի հովտում մի դամբարան կա, որը Եղվարդի Սուրբ Աստվածածին եռահարկ եկեղեցու ճարտարապետ Շահիկ վարպետի ձեռքի գործն է: Տարիների տարբերությամբ` մի տեղում եկեղեցի է կառուցել, մեկ այլ տեղում մահմեդական դամբարան»,- ասում է Սամվել Կարապետյանը:

Մահմեդական հուշարձանների պայմանական երկրորդ փուլը պատկանում է պարսկական մշակույթին: Արցախում պահպանվում են բոլոր մահմեդական հուշարձանները, իսկ մզկիթներից ամենահինը Գանձակի մզկիթն է` կառուցված 1620թվականին պարսից Շահ Աբասի արքայի կողմից, ապա դրան հաջորդում է 18-րդ դարի կեսի կառուցված Շուշիի մզկիթը: Եթե քոչվոր-նվաճող ցեղերի դեպքում շինարարները միայն հայերն էին, ապա 16-18-րդ դարի մահմեդական հուշարձանները տիպիկ պարսկական են, սակայն ոչ երբեք ադրբեջանական: Նույնիսկ ծիծաղելի է խոսել մի բանի մասին, որը, գոնե  այդ շրջանում  առհասարակ գոյություն չի ունեցել.  Այս կամ այն ժողովրդի մշակույթը ինչպե՞ս կարող է գոյություն ունենալ, եթե այդ ժողովուրդն ինքը դեռ գոյություն չի ունեցել, իսկ ադրբեջանական մշակույթ այդ դարերում չէր կարող լինել, քանզի ադրբեջանցի ժողովուրդ` որպես այդպիսին, չկար:

«Ադրբեջանցի ժողովուրդը վերջին 100 տարում 3 անգամ գիր փոխեց, մինչ օրս էլ որոնումների մեջ է: Դարասկզբին գրում էին թուրքատառ, դարակեսին ռուսատառ, այժմ էլ անցել են լատինատառին: Դա մի «ազգ» է, որը դարասկզբին կովկասյան թաթար էր կոչվում, հետո ադրբեջանցի, այսօր առավել հանդիպող ադրբեջանցի թուրքեր, ապա ազերի (ինչը իրանական ցեղերից մեկի լեզվանվանումն է իրականում), չէր կարող նման մշակույթ ունենալ: Ադրբեջանցիներին իրենց սեփական որոնումներում հաջողություն ենք մաղթում, թող իրենց ազգանվանումը, գիրն ու մեկդարյա պատմությունը կարողանան ճշտեն»,- ասաց Սամվել Կարապետյանը:

Պարսկական հուշարձանների ձևը հուշում է, որ դրանք   պարսիկ վարպետների ձեռքի գործերն են, սակայն որոշ մանրամասներում  նկատելի է նաև հայ շինարարի միտքի արգասիքը:

«Այդ մահմեդական հուշարձանները հայ ճարտարապետության գոհարներն են, քանի որ ստեղծվել են հայ շինարարների կողմից: Ապացույցները բազմաթիվ են,  օրինակ, կառույցի հատակագիծը խաչ է, մանրաքանդակները` զարդանախշեր, գոտիները` տիպիկ հայկական են: Դամբարան կա, որ հայկական եկեղեցի է  և արտաքուստ բոլորովին  չի տարբերվում եկեղեցուց, բայց ներսում տեսնում ենք, որ արևելք-արևմուտք առանցքը բացակում է, խորան չունի: Հայ ճարտարապետները, որոնք միայն եկեղեցի էին կառուցել, այլ կերպ վարվել չէին կարող, քան մզկիթը կամ դամբարանը գրեթե եկեղեցու սկզբունքով կառուցելը»,- ներկայացրեց պարոն  Կարապետյանը:

Ճարտարապետի խումբը Խաչենում հանդիպել է կենդանակերպ քանդակների` գծապատկերի տեսքով, որը նույնությամբ կրկնում է Եղվարդի բարձրաքանդակը: Այդ հուշարձանները հայ մարդուն այնքան հոգեհարազատ են, որ   Կարապետյանն իր ուսումնասիրողների խմբով ոչ մի օտար զգացողություն չի ունեցել:

Արցախում առկա մահմեդական հուշարձանների երրորդ փուլը  պայմանականորեն համարվում է   ադրբեջանական: Իրողությունը դարձյալ այն է, որ դրանց մի մասը հայ ճարտարապետների կառուցած դամբարանների անհաջող կրկնօրինակներ են: «Կան մի քանի շենքեր, որից հստակ երևում է, որ հայ վարպետն է կառուցել: «Խորհրդային տարիներին նորաստեղծ ադրբեջանական գյուղերը կառուցվել են արցախցի քարտաշ–շինարար հայ վարպետների ձեռքով: Ինչպես ասացինք, այդ գյուղերն ի հայտ են եկել խորհրդային տարիներին, քանի որ մինչ այդ քոչվորներ էին, իսկ վերջիններս գյուղեր չէին հիմնում: Պարզապես, սկզբում ցարական, ապա Խորհրդային իշխանությունները ադրբեջանցիների նախնիներին` կովկասյան թաթար քոչվեր ցեղերին, ստիպեցին անցնել նստակյաց կյանքի»:

Սամվել Կարապետյանը նաև հավաստեց, որ ադրբեջանաբնակ  անգամ խոշոր գյուղերը  չեն ունեցել մզկիթներ: 19-րդ դարի վերջին և 20-րդ դարի սկզբին կառուցված մզկիթ-դամբարանները կառուցողական -ճարտարապետական իմաստով ամենանվազ արժեքն ունեն, աղքատ են, վատ կառուցված, քանի որ կառուցելու հմտություն չեն ունեցել: Շատ վայրերում մզկիթը արցախցու տան դասական կրկնօրինակումն է:

Արցախցիների տները թաղակապ են եղել, իսկ երկրորդ հարկը եվրոպական ձև է ունեցել: Ամենահին թաթարական, այլ կերպ ասած` ադրբեջանական մզկիթը ի հայտ է եկել 1868-1870թվականին, որը արցախցու տան առաջին հարկի կրկնօրինակն է: «Հավանաբար նստակեցության անցած խաշնարածները արցախցուն խնդրել են արցախցու տան նման մի շինություն կառուցել, միակ տարբերությունն էլ այն է, որ մի փոքրիկ խորան կա այդ  կառույցում, որը նայում է դեպի մեքքա»:

«Մի բան պիտի լավ հասկանանք.  մեր հողի վրա, մեր տան մեջ կառուցված ամեն ինչը մենք պետք է լավ ուսումնասիրենք ու ներկայացնենք աշխարհին: Դա շատ կարևոր է, երբ մենք հստակ փաստերով այսօր ցույց ենք տալիս, որ ադրբեջանցին միայն 19-րդ դարում է անցել նստակյացության, այն էլ ստիպողաբար: Մենք դրանով կանխում ենք ադրբեջանցու` սեփական նորաթուխ պատմությունը մինչև 14-րդ դար և ավելի հնացնելու փորձերը»,– ասաց Սամվել Կարապետյանը:

Արմենուհի ԿԱՐԵՅԱՆ