Հայ-թուր­քա­կան հոր­ջորջ­վող նա­խա­պայ­մա­նա­գիրն առավելա­պես օ­տար և ի­րենց աշխար­հի տե­րե­րը հռչակած ու­ժե­րի շա­հե­րից բխող պար­տադ­րանք է, քան` հայ­կա­կան ու թուր­քա­կան կող­մե­րի բա­րի կա­մե­ցո­ղութ­յան ար­գա­սիք: Սա ակն­հայտ է, և դա ավելի ընդգծ­վեց կողմերի լուռ հա­մա­ձայ­նութ­յու­նից և հե­տա­գա ճնշումներից հե­տո:

Եր­կու կող­մե­րը պնդում են, որ այս նա­խա­պայ­մա­նա­գիրն ընդունված է ա­ռանց նախապայ­ման­նե­րի, ին­չը հա­վա­սար հնարավո­րութ­յուն­ներ է ստեղ­ծում համագործակ­ցութ­յան հա­մար: Ե­թե նույ­նիսկ հա­մա­գոր­ծակ­ցե­լու հա­վա­սար պայմաններ ստեղծվեն էլ, միեւ­նույնն է, նա­խա­պայ­մանագրի շա­րադ­րան­քը հետագայում (ստորագ­րե­լուց հե­տո) ա­ռաջ է քա­շե­լու տասն­յակ նա­խա­պայ­ման­ներ, ինչն այ­լեւս կողմե­րի հա­մար վե­րահս­կե­լի չի լի­նե­լու, քան­զի շո­շա­փե­լու է ոչ միայն երկու երկրների շա­հե­րը ներա­ռող հար­ցեր:

Հայ ազ­գայ­նա­կան­նե­րի հա­մախմ­բու­մը մտա­հոգ­ված այս նախապայ­մա­նագ­րի բաց­վող վտանգ­նե­րից, կոչ է ա­նում ՀՀ­ իշխանութ­յուն­նե­րին, ԱԺ պատ­գա­մա­վո­րա­կան խումբխմբակցութ­յուն­նե­րին` զերծ մնալ ա­ռաջ քաշ­ված փաս­տաթղ­թի վա­վե­րա­ցու­մից եւ հայ-թուր­քա­կան պայ­մա­նա­գիր ա­ռա­ջար­կել հա­յութ­յան կեն­սա­կան շա­հե­րը պաշտպա­նող մի շարք նախապայման­նե­րից հե­տո` ինչ­պի­սիք են օ­րի­նակ Հա­յոց ցեղասպա­նութ­յան ճա­նա­չումն ու դա­տա­պար­տու­մը, հայ­կա­կան պատ­մա­կան տարածք­նե­րի խնդի­րը եւ հա­յութ­յան ի­րա­վունք­նե­րը Թուր­քիա­յում:

Բա­ցի այդ, ներ­կա նա­խա­պայ­մա­նագ­րա­յին փաս­տաթղ­թում առ­կա են մի շարք հիմնահար­ցեր, ո­րոնք կարճ ժա­մա­նակ անց դառ­նա­լու են հիմ­նախն­դիր­ներ եւ խոչընդո­տե­լու են հա­յութ­յան պայ­քա­րին` մեր ի­րա­վունք­նե­րի ու խնդիր­նե­րի պաշտպա­նութ­յան մեջ:

1. Հա­յաս­տա­նի Հան­րա­պե­տութ­յու­նը չու­նի դի­վա­նա­գի­տա­կան հարա­բե­րութ­յուն­ներ Թուր­քիա­յի Հան­րա­պե­տութ­յան հետ, չի ճանա­չել այդ երկ­րի տա­րած­քա­յին անձեռնմխե­լիութ­յու­նը, ուստի մեզ հա­մար ան­հաս­կա­նա­լի է ՙհայ-թուր­քա­կան սահմա­նի բա­ցում՚ ձե­ւա­կեր­պու­մը: Այդ այս­պես կոչ­ված սահ­մա­նի եր­կու կող­մե­րում էլ հայկա­կան տա­րածք­ներ են` Ա­րեւմտ­յան եւ Արեւելյան Հա­յաս­տան­նե­րը, ուս­տի` դա Հա­յաս­տա­նի եր­կու հատված­նե­րի մի­ջեւ ար­գե­լա­փակ­ված սահ­մա­նի բա­ցում է իրականում: Եվ կա­րիք չկա ներ­կա­յիս Թուր­քիա­յի սահ­ման­նե­րը վա­վե­րաց­նել հենց այն­պես` մեկ հար­վա­ծով:

2. Այս ի­րո­ղութ­յու­նից ել­նե­լով` հայ-թուր­քա­կան պայ­մա­նա­գիր ձեւա­կեր­պու­մը նույնպես չի հա­մա­պա­տաս­խա­նում իրականությա­նը: Սա հիմ­նա­կա­նում Հա­յաս­տա­նի Հանրապետություն-Թուր­քիա­յի Հան­րա­պե­տութ­յուն հարաբերություն­ներն են նախանշում, քան­զի հա­յութ­յան զգա­լի մասն այ­սօր սփյուռ­քում է, իսկ սփյուռքահայութ­յան եւ հայաստանա­հա­յութ­յան (նաեւ` ար­ցա­խա­հա­յութ­յան) զգա­լի հատվա­ծը դեմ է սույն նա­խա­պայ­մա­նագ­րին և այն չի կա­րող համար­վել հայ-թուրքական:

3. Այս փաս­տա­թուղթն ա­ռանց նա­խա­պայ­ման­նե­րի վավերացնելով` մենք կճա­նա­չենք Թուր­քիա­յի ներ­կա­յիս սահմաննե­րը, ա­ռանց Ա­րեւմտ­յան Հա­յաս­տա­նի խնդի­րը, սիրիական Ա­լե­քանդ­րե­թի սան­ջա­կի թուր­քա­կան բռնա­զավ­թու­մը եւ քրդե­րի ո­րոշ հատ­վա­ծի ի­րա­վունք­նե­րն­ ար­ծար­ծե­լու:

4. Նա­խա­պայ­մա­նագ­րում նշված է, որ կող­մե­րը հա­մա­գոր­ծակ­ցե­լու են ա­հա­բեկ­չա­կան պայ­քար­նե­րի դեմ: Ակն­հայտ է, որ հայ­կա­կան ՀԱՀԳԲ (Ա­ՍԱ­ԼԱ) կազ­մա­կեր­պութ­յու­նը եւ քրդա­կան ՔԲԿ-ն թուրքե­րը հա­մա­րում են ա­հա­բեկ­չա­կան կա­ռույց­ներ, ին­չը դժվարին կա­ցութ­յան մեջ է գցե­լու ՀՀ­ իշ­խա­նութ­յուն­նե­րին` հետագա­յում ազատագրական պայ­քար­նե­րը պաշտ­պա­նե­լու հարցում:

5. Ճա­նա­չե­լով Հա­յաս­տա­նի Հան­րա­պե­տութ­յան տա­րած­քա­յին անձեռ­նմ­խե­լիութ­յան ի­րա­վունք­նե­րը` Թուր­քիա­յի Հանրապետութ­յու­նն­ օ­րի­նա­կա­նաց­նե­լու է ոչ միայն Հայաս­տա­նի ա­րեւմտ­յան հատ­վա­ծի բռնա­զավ­թու­մը իր կող­մից, այ­լեւ` Ար­ցախ-ԼՂՀ-ն եւ ա­զա­տագր­ված տա­րածք­նե­րը դի­տար­կե­լու է հա­յե­րի կող­մից բռնա­զավթ­ված հո­ղեր եւ այս պայ­մա­նագ­րի ե­րե­ւան գալուց ան­մի­ջա­պես հե­տո պաշտ­պա­նե­լու է Ադր­բե­ջա­նի Հանրապե­տութ­յան տա­րած­քա­յին ան­ձեռ­նմ­խե­լիութ­յան հար­ցը: Այ­սինքն` սույն պայմա­նագ­րով մենք վա­վե­րաց­նե­լու ենք Հայաստա­նի ա­րեւմտ­յան ու ա­րե­ւել­յան հատված­նե­րի (նաեւ` Նախի­ջե­ւա­նի ու Ջա­վախ­քի) բռնա­զավ­թում­նե­րը:

6. Վա­վե­րաց­նե­լով այս նա­խա­պայ­մա­նա­գի­րը` Հա­յաս­տա­նի Հանրա­պե­տութ­յու­նը, կամա թե ա­կա­մա, նպաս­տե­լու է Արևմտյան Հա­յաս­տա­նի թուր­քաց­մա­նը, ին­չը առ այսօր տե­ղի չի ու­նե­նում հայ­կա­կան տա­րածք­նե­րում` թույլ զար­գա­ցած տնտեսութ­յան եւ քրդա­կան դի­մադ­րութ­յան պայ­ման­նե­րում: Բազմա­թիվ թուր­քեր էլ ի վեր­ջո սպասում են, որ հա­յե­րը մի օր հետ կպա­հան­ջեն ի­րենց հո­ղե­րը, ո­րի վրա նրանք այդպես էլ չեն բնավոր­վում հիմ­նա­կա­նում: Այս­պես կոչ­ված հայ-թուր­քա­կան սահմաննե­րի բա­ցու­մից հե­տո տնտե­սա­կան զար­գա­ցումն անխուսա­փե­լի կդառ­նա եւ հայ­կա­կան հո­ղե­րը կթուր­քաց­վեն` պայմա­նա­վոր­ված ֆի­նան­սա-տնտե­սա­կան գործոնով, բայց բա­ցի տնտե­սա­կան գոր­ծո­նից կփոխ­վի նաեւ հո­գե­բա­նա­կան գոր­ծո­նը, որ այդ հո­ղե­րն­ ի վեր­ջո հայ­կա­կան են, և կդիտ­վեն այ­լեւս թուրքական:

Թեգեր` ՀԱՀԳԲ (ԱՍԱ­ԼԱ)